28 Μαΐ 2017

Μετά την επίθεση στον Λουκά Παπαδήμο

Το 2010 η χώρα παραδέχτηκε ότι έχει σοβαρό πρόβλημα ρευστότητας, τέτοιο ώστε να απειλούνται οι έγκαιρες πληρωμές των υποχρεώσεών της (δανειακές, μισθοί Δ.Υ. και άλλες κρατικές δαπάνες). Η οδός που επελέγη περνούσε μέσα από διακρατικό δανεισμό. Οι πολιτικοί της κρίσιμης εποχής -δηλ. ΝΔ και Πασόκ που αναμετρήθηκαν το 2009- ήταν αδύνατο να πείσουν την πλειοψηφία των πολιτών για την "έκπληξή τους" από τις εξελίξεις ή την ικανότητά τους να διαχειριστούν τα προγράμματα λιτότητας που πάνε πακέτο με τα δάνεια "διάσωσης". Η αναδρομή στο τι λεγόταν και γραφόταν από όλους (μας) πριν από 6 καλοκαίρια έχει μια χρησιμότητα.
Το πρώτο πρόγραμμα της περίφημης τρόικας ΔΝΤ/ΕΚΤ/ΕΕ σύντομα απέτυχε, ίσως γιατί ήταν φτιαγμένο για να αποτύχει: οι τοπικές εκλογές του 2010 συντέλεσαν στο να γίνει επίτηδες ήπιο (για παράδειγμα, δεν πειράχτηκε σχεδόν τίποτα από τις αποδοχές, συλλογικές συμβάσεις κ.λπ. των εργαζομένων ιδιωτικού τομέα). Το 2011 σύντομα αποδείχτηκε μια κομβική χρονιά. Οι "πλατείες", όπως και οι "πλάτες" που ζητούσε ο Παπανδρέου (από τον Σαμαρά, μετά μέσα από δημοψήφισμα και κατόπιν με την συνταγματικά περίεργη διαδικασία, μέσα από την οποία πήρε ψήφο εμπιστοσύνης και μετά προέκυψε άλλος πρωθυπουργός χωρίς τη διαδικασία διερευνητικών εντολών!) ήταν σοβαρά συμπτώματα μιας παθολογικής κατάστασης. Χρειαζόταν δεύτερο πρόγραμμα (δηλ. δάνειο τρόικας) και κανείς δεν τολμούσε να αναλάβει την ευθύνη.
Κανείς δεν μπορεί να πιστεύει σοβαρά ότι ο Πετσάλνικος θα αναλάμβανε την διακυβέρνηση. Ο Παπαδήμος ήταν χρήσιμος γιατί κανείς άλλος δεν ήθελε να συνδεθεί με το δεύτερο, το βαρύτερο δάνειο/μνημόνιο. Ανέλαβε όπως ανέλαβε, και με τεράστια χρονική πίεση, μια και ο Σαμαράς τον δέχτηκε με τον όρο να παραιτηθεί την επόμενη Τσικνοπέμπτη (που μετά έγινε Πάσχα μια και οι διαδικασίες του δεύτερου μνημονίου κράτησαν περισσότερο). Ο Παπανδρέου εξαφανίστηκε και μαζί του και η εκλογική δύναμη του Πασόκ, που δεν συγκινήθηκε βλέποντας τον Βενιζέλο ως κεντρικό πολιτικό πρόσωπο μετά το καλοκαίρι του 2011. Η ψυχή του Πασόκ και του αριστερίζοντος κομματιού των "αγανακτισμένων" βρήκε σύντομα στέγη στον Σύριζα, ένα σημαντικό αλλά μειοψηφικό κομμάτι της ΝΔ ομοίως κινήθηκε στην εθνικιστική και νεοναζιστική δεξιά.
Ως βουλευτές το φθινόπωρο του 2011 όλοι οι μετέπειτα αντιμνημονιακοί είχαν στηρίξει την κυβέρνηση Παπαδήμου, εύλογα συμπεραίνουμε ότι ήξεραν τι στήριζαν και ότι καθόλου δεν αιφνιδιάστηκαν από το δεύτερο πρόγραμμα της τρόικας. Το ότι ο Σαμαράς στήριξε τον Παπαδήμο για 3 μήνες που έγιναν 5, δηλαδή το ότι το 2012 "έπρεπε" να γίνουν εκλογές, συντέλεσε σημαντικά στο να καλλιεργηθεί αυτή η πολιτική στάση. Η κυβέρνηση Παπαδήμου είχε εντολή να ασχοληθεί μόνο με την ψήφιση των μέτρων και καθόλου με την εφαρμογή. Το αποτέλεσμα το είδαμε. Ο Σαμαράς, όσο κυβέρνησε με το μικρό Πασόκ, ένιωθε την ανάγκη να αποδείξει ότι παρέμενε αντιμνημονιακός. "Κάθε μέρα σκίζω τα μνημόνια", είπε (και γελάσαμε). Ο Τσίπρας έζησε και ζει το όνειρο της Νότιγχαμ Φόρεστ (του 1978, όχι του Μαρινάκη): από γάμμα εθνική, πρωταθλητής δις (ή μάλλον τρις, γιατί στο όνομά του ορκίστηκε το 61% των πολιτών, από χρυσαυγίτες έως Ανταρσύα, πριν δύο χρόνια).
Θα ολοκληρωνόταν ο κύκλος του δανεισμού αν έμενε έως το φθινόπωρο του 2013 (αντί για την άνοιξη του 2012) ο Παπαδήμος; Τα βέβαια για εμένα είναι τα εξής:
- Ο Σαμαράς θα χρειαζόταν συμπληρωματικό μνημόνιο, "2α" ας το πούμε (email Χαρδούβελη το έλεγαν κατ' ευφημισμόν)
- Ο Τσίπρας τα έκανε χειρότερα, απόδειξη το ότι χρειάστηκε τρίτο μνημόνιο, ήδη με συμπληρωματικά μέτρα ("3α") και ακόμη υπάρχει πολύς δρόμος, κόπωση και μόνο επιδείνωση
- Οι παλινωδίες (πέρα από τα αντικειμενικά μεγέθη) έχουν διαβρώσει την εμπιστοσύνη στην Ελλάδα. Το ότι αγοράζουν Τούρκοι και Λιβανέζοι (και φυσικά Ρώσοι) ακίνητα, και το ότι είναι ένας όμορφος και ασφαλής (και δημοφιλής) τόπος καλοκαιρινών διακοπών, είναι παρήγορο, αρκεί να μην έχουμε ψευδαισθήσεις ότι θα φέρει πίσω το 2008 ή ότι θα αποτελέσουν αυτά την ατμομηχανή της οικονομίας. Αυτά είναι ατμός, δεν είναι μηχανή.
Ο Παπαδήμος δεν είχε την ευκαιρία να αποδείξει την αξία μιας τεχνοκρατικής κυβέρνησης, γιατί τέτοια δυνατότητα δεν του άφησαν οι πολιτικοί φωστήρες του 2011. Σε αυτό το πλαίσιο είναι αξιέπαινος για το ότι εκτέθηκε, τράβηξε κουπί, άφησε δείγμα γραφής, δέχτηκε όχι "πολιτική κριτική" (που την βαφτίζουν τώρα κάποιοι κακομοίρηδες) αλλά ύβρεις. Ολόψυχα μαζί του λοιπόν και απέναντι σε όλους όσοι εκ του ασφαλούς χαρακτήρισαν και χαρακτηρίζουν "προδοτικά" τα όσα δρομολόγησε, χωρίς να είναι σε θέση να προτείνουν οτιδήποτε άλλο που να στέκεται έστω σε συζήτηση καφενείου.

Πριν τους λόφους

Η κοίτη του ποταμού, οι λόφοι στα σύνορα με τη Σλοβενία, το μοναστήρι της γειτονιάς (θρησκευόμενη γαρ η χώρα), το μέγαρο μουσικής Λισίνσκι, ένα τμήμα της άνω πόλης και των προαστίων στους πρόποδες του Σλιέμε, τα σοκάκια του παλιού οικισμού, τα σχολεία και το κέντρο υγείας, τα γήπεδα της NK Trnje που διεκδικεί άνοδο στη βήτα εθνική, η εθνική και πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη - μερικά από όσα μπορεί κανείς να δει από αυτό το μικρό αλλά μοναδικό μπαλκόνι, που θα μας λείψει όπως και η γειτονιά του κέντρου-απόκεντρου, χαοτική οικοδομικά και ταυτόχρονα οργανωμένη στα πρότυπα της τιτοϊκής πολεοδομίας, με δρόμους που αποτρέπουν τη διαμπερή κυκλοφορία, αθλητικό κέντρο, σοβαρές εκτάσεις πρασίνου ανάμεσα στις άσχημες ή κακάσχημες πολυκατοικίες, σφενδάμια και άλλα δέντρα που ακόμη δεν έχω μάθει πώς λέγονται, τραμ, ποδηλατόδρομους, δημόσια βιβλιοθήκη, μικρομάγαζα και καφέ, πολλά καφέ. Τελευταίο σαββατόβραδο και το "skyscape" θα μας λείψει αλλά θα αφήσει σαν κάποιες παροδικές αγάπες un' emozione per sempre, κι ας αναγκάζεσαι να τους πεις devo andare, γιατί ci sono colline και amici chi aspettano.

Σκόρπια λόγια του Ramazzotti, η φωτό δική μου από την άνοιξη του 2016



8 Μαΐ 2017

Το ελληνικό ίχνος στο Ζάγκρεμπ, από το 1770 και μετά

Πληροφορίες για μεταναστεύσεις Ελλήνων στο Ζάγκρεμπ τον 18ο και 19ο αιώνα

Οικογένεια Δημητρίου

Η αρχή έγινε με τον Γρηγόριο Δημητρίου, έμπορο από τη Σιάτιστα, που αποβιβάστηκε στην Ερζεγοβίνη γύρω στο 1770, πιθανότατα λόγω των Ορλωφικών ή άλλης ταραχής που δυσκόλεψε τη ζωή πολλών Ελλήνων, από αυτές που δεν έλειπαν στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας.

Τον ακολούθησαν οι δυο του γιοι, Ναούμ και Θεόδωρος. Η οικογένεια δραστηριοποιήθηκε στην περιοχή μεταξύ Τεργέστης και Βουδαπέστης, με βάση το Ζάγκρεμπ.

Ο Ναούμ Δημητρίου παντρεύτηκε την Αικατερίνη Πόποβιτς. Είναι άγνωστο αν η καταγωγή της ήταν ελληνική, όπως και το αν είχε συγγένεια με την Ελισάβετ Πόποβιτς, που παντρεύτηκε έναν άλλον Έλληνα, τον Κωνσταντίνο Μάλλιν (πιθανό επώνυμο Μαλλίνης ή Μαλλίνος, που απαντάται επίσης στη δυτική Μακεδονία).

Ο Θεόδωρος Δημητρίου το 1790 παντρεύτηκε την Αφράτη ή Αφρατία Αυξέντη/Αυξεντίου (αναφερόμενο επώνυμο «Αξέντ», από Κοζάνη) και απέκτησαν τον Δημήτριο Δημητρίου – μετέπειτα εθνικό λογοτέχνη της Κροατίας, γνωστό ως Dimitrije Demetar (1811-1872) – και αρκετά ακόμη παιδιά:

  • Την Ελισάβετ (γενν. 1806) – σύζυγο του βαρώνου Νίκολιτς
  • Την Αλεξάνδρα (γενν. 1815) – σύζυγο του Ίβαν Μαζούρανιτς, του σημαντικού ηγεμόνα που αναμόρφωσε το νομικό και εκπαιδευτικό σύστημα της Κροατίας
  • Μερικές ακόμη αδελφές και αδελφούς – για τους τελευταίους έχει γραφεί ότι συμμετείχαν στην ίδρυση του Lloyds Τεργέστης

Οικογένεια Μάλλιν

Ο Κωνσταντίνος Μάλλιν (που πέθανε το 1809) απέκτησε τον Ιωάννη και την Εύα.

Ο Ιωάννης Μάλλιν (1786-1854) παντρεύτηκε τη Σοφία, κόρη του Ναούμ Δημητρίου (και εξαδέλφη του Demetar). Είχε κατάστημα στη σημερινή Radićeva, την τότε Μακρά Οδό – τον ανηφορικό δρόμο που ενώνει την κάτω πλατεία Γέλατσιτς με την Πέτρινη Πύλη της Άνω Πόλης. Αναφέρεται ότι ως επιφανής αστός είχε λάβει τον τίτλο του «ελεύθερου πολίτη» και είχε απαλλαγεί από την πληρωμή τελών σε όλες τις «ελεύθερες πόλεις», στις οποίες μετέφερε σιτηρά με το πλοιάριο «Καταρίνα». Εμφανίζεται ως δυναμικός έμπορος, ενεργός στην πόλη και στο επιμελητήριο, και ως πρακτικό άτομο, όχι των λόγων αλλά των έργων.

Ο γιος τους Ναούμ Μάλλιν (1816-1893) διακρίθηκε στο εμπόριο. Στην περιοχή του μοναστηρίου του Αγ. Ιωσήφ Ξαβερίου, στο ύψος του σταθμού τραμ Μιχάλιεβατς, υπάρχει κήπος με το όνομά του, με «εξωτικά δέντρα» που έφερε από διεθνή έκθεση. Ο Ναούμ Μάλλιν στα 31 του έγινε αντιπρόεδρος του Πρώτου Κροατικού Ταμιευτηρίου και ήταν συνιδρυτής της Κροατικής Εμπορικής Τράπεζας. Δύο φορές διετέλεσε συντάκτης της Άγκραμερ Τσάιτουνγκ. Ήταν ο διοικητικός αντιπρόεδρος της Matica Hrvatska (ιδρύματος για την προώθηση της κροατικής εθνικής ταυτότητας). Η υπογραφή του, όπως και του Αναστασίου Πόποβιτς, μπήκε στο συμβόλαιο με τον Α. Φέρνκορν (το 1864) για το άγαλμα του κροάτη ηγέτη Γέλατσιτς, που δεσπόζει στην ομώνυμη κάτω πλατεία. Για 40 χρόνια ήταν γραμματέας και επίτροπος της ορθόδοξης εκκλησιαστικής κοινότητας.

Γιος του Ναούμ Μάλλιν ήταν ο Ιωάννης ή Ίβο (1855-1907). Οδός με το όνομά του υπάρχει λίγο νοτιότερα από το πάρκο Μάλλιν, στο ύψος της ρουμανικής πρεσβείας. Ο Ίβο ήταν καταπιστευματίας, δικηγόρος, με ισχυρό ρόλο στην προώθηση της οικονομικής ανάπτυξης στις ηπειρωτικές περιοχές της Κροατίας. Ο Ίβο είχε δύο ακόμη αδέλφια, τον Θεόδωρο και τη Σιδωνία.

Οικογένεια Πόποβιτς

Η Εύα Μάλλιν, κόρη του Κωνσταντίνου, πέθανε πολύ νέα – στα 23 της. Πρόλαβε να παντρευτεί με τον Μάρκο Κουμάνοβιτς και να αποκτήσει μια κόρη, την Χριστίνα. Αυτή παντρεύτηκε αργότερα τον βοηθό του Κουμάνοβιτς, τον ελληνικής καταγωγής Αναστάσιο Πόποβιτς. Με τον τρόπο αυτό, το επώνυμο Πόποβιτς ξανασυνδέεται με τα άλλα κλαδιά της ελληνικής κοινότητας. Ο Αναστάσιος (1786-1872) ήταν συνιδρυτής του Πρώτου Κροατικού Ταμιευτηρίου (βλ. Μάλλιν), και συνέβαλε στο να επιβιώσει αυτός ο θεσμός και μετά τη δύσκολη χρονιά του 1848 – με τις εσωτερικές εξεγέρσεις στην Αυστροουγγαρία, μέρος της οποίας ήταν η Κροατία. Ήταν ο πρώτος πρόεδρος του Εμπορικού Επιμελητηρίου από το 1852 έως το 1866. Ήταν επίσης πρόεδρος της ορθόδοξης κοινότητας και συνέβαλε στην ανοικοδόμηση, το 1866, του ορθόδοξου ναού της Μεταμόρφωσης – που σήμερα αποτελεί έδρα της σερβικής μητρόπολης Κροατίας/Σλοβενίας και βρίσκεται στην πολύβουη Πλατεία των Λουλουδιών.

Η κόρη του Αναστασίου Πόποβιτς, Μαρία, παντρεύτηκε τον ταγματάρχη Στέφαν Μίλετιτς. Ο ομώνυμος γιος τους (1868-1908) ήταν ονομαστός θεατρικός συγγραφέας. Αποτελεί εντυπωσιακή σύμπτωση το ότι πρωτεργάτης του κροατικού θεάτρου ήταν ένας Έλληνας (ο Δημήτρης Δημητρίου) και συνεχιστής της παράδοσης ο απόγονος Ελλήνων, Stjepan Miletić.

Η «διαπλοκή» της οικογένειας Πόποβιτς με τις λοιπές ελληνικές δεν σταματά εδώ. Ο αδελφός του Αναστασίου, Ανδρέας, παντρεύτηκε και αυτός μία απόγονο Μάλλιν, και απέκτησαν τρία παιδιά. Για αρκετά χρόνια η οικογένεια είχε κατάστημα στην πλατεία Γέλατσιτς, όπου βρισκόταν και σπίτι άλλης ελληνικής οικογένειας (Γκαβέλλα – όνομα που συνηθίζεται στη Στερεά και Εύβοια).

Οικογένεια Γκαβέλλα


Το κεντρικό, εναλλακτικό θέατρο με το όνομα του Branko Gavella (1885-1962), όπως και η ομώνυμη οδός στην περιοχή Folnegovićevo – κοντά στο τζαμί –, σχετίζεται με τη συγκεκριμένη οικογένεια. Σύμφωνα με την εγγονή του, πανεπιστημιακή καθηγήτρια γαλλικής φιλολογίας Υβόννη Β'ρχοβατς, ο Μπράνκο Γκαβέλλα ήταν ελληνικής καταγωγής, παρόλο που έχει γραφτεί ότι ήταν και "Τσιντσάρος" (Βλάχος από Σερβία ή πΓΔΜ - σημείωση: και για τον Δημητρίου, όπως και άλλους ορθόδοξους μετανάστες στα Βαλκάνια, έχει εκφραστεί αυτή η άποψη). Ο παππούς του, Γεώργιος, είχε μεταναστεύσει στο Ζάγκρεμπ και ήταν πετυχημένος έμπορος σχοινιού και κουβερτών. Χρηματοδότησε πολλούς καλλιτέχνες. Στο παλιό θέατρο (της πλ. Αγίου Μάρκου, που δεν υπάρχει πια) υπήρχε θεωρείο με το όνομά του. Το σπίτι της οικογένειας, στο οποίο μεγάλωσε ο παππούς Μπράνκο, ήταν στη βόρεια πλευρά της πλατείας Γέλατσιτς, εκεί που σήμερα υπάρχει η μοναδική στοά που οδηγεί προς την αγορά Ντόλατς.

Πηγές

  • Κείμενο του Κροάτη συγγραφέα Τζούρο Σάμπο με τίτλο «Για ένα παλιό σπίτι και ανθρώπους από τα παλιά στο Ζάγκρεμπ», γραμμένο το 1933, ως μέρος ευρύτερου έργου με τον τίτλο «Περί του Ζάγκρεμπ» (O Zagrebu, στα κροατικά). Ο Τζούρο Σάμπο διετέλεσε διευθυντής του Μουσείου Πόλεως του Ζάγκρεμπ.
  • Κείμενο του Τέοντορ ντε Καντσιάνι Γιάκσιτς στο περιοδικό Acta med hist Adriat (2008), τεύχος 6(2), σελ. 243 κ.ε., με τίτλο "Η κληρονομιά του Δρ. Dimitrije Demetar στη βιβλιοθήκη και συλλογή εις μνήμην Mažuranić-Brlić-Ružić".
  • Το Μουσείο Πόλεως Ζάγκρεμπ, στο οποίο αναφέρονται τα ονόματα των τριών πρώτων οικογενειών, καθώς και μιας ακόμη (Stova), για την οποία ακόμη δεν έχω εντοπίσει κάποιο ίχνος. 
  • Συνέντευξη της Yvonne Vrhovac, εγγονής του θεατρικού συγγραφέα, κριτικού και δοκιμιογράφου Branko Gavella, στον ιστότοπο της μεγάλης εφημερίδας Jutarnji.
Σημείωση: Το βιβλικό όνομα Ναούμ το συναντάμε σε επώνυμα αλλά και ως βαφτιστικό όνομα, κυρίως στη βόρεια Ελλάδα και γειτονικές χώρες. Ο άγιος Ναούμ ήταν ιεραπόστολος με τους Κύριλλο-Μεθόδιο και εκκλησία προς τιμήν του βρίσκεται στη λίμνη της Αχρίδας, στον ομώνυμο οικισμό της πΓΔΜ. 

Στη φωτογραφία, η ορθόδοξη εκκλησία του Ζάγκρεμπ.

2 Μαΐ 2017

"Όλα είναι παιχνίδι, πιτσιρίκα"

Σήμερα βρήκα τους στίχους. Πλησίασέ με, πλησίασε, δεν είσαι πιτσιρίκα. Άσε τους όλους να κοιτούν, μη σε νοιάζει. Αγάπα με, άσε τον paparazzo να τραβά φωτογραφίες. Χαλάρωσε, όλα είναι παιχνίδι. Δεν πήγες τυχαία σ' αυτό το κλαμπ. Ξέρω πως με έψαχνες νύχτες ολόκληρες. Ήσουν μικρή αλλά στο τέλος μεγάλωσες. Και μόνο μαζί σου θα ήμουν εδώ απόψε. Μεγάλη φασαρία, κόσμος πολύς κι εμείς οι δύο. Μόνο για σένα τραγουδώ τραγούδια στίχο-στίχο. Χιλιάδες μάτια, αλλά τα πιο όμορφα τα δικά σου. Και μόνο μαζί σου θα ήμουν εδώ απόψε.


Στα αλήθεια δεν ήξερα ότι η Πιτσιρίκα είχε μεταφραστεί πριν από πολλά χρόνια στα σέρβικα. Κι ούτε περίμενα ότι θα την άκουγα να δονεί μια πολυσύχναστη γωνιά στο κέντρο της κροατικής πρωτεύουσας: πρόσφατα την άκουσα πεντακάθαρα να ηχεί, προερχόμενη από ένα μπαρ της οδού Τκαλτσίτσεβα στο Ζάγκρεμπ. Είναι από αυτές τις περιπτώσεις που δεν πιστεύεις στα αυτιά σου. Ο τίτλος στα σέρβικα είναι "Pridji mi", "Πλησίασέ με" και ερμηνευτής είναι ένας Άλεν Μούκοβιτς, γεννημένος στην Ποντγκόριτσα του Μαυροβουνίου.


Πού να το φανταζόμασταν, ότι ένα τραγούδι που πολλοί χλευάσαμε ως "σκυλο-νησιώτικο" θα κατόρθωνε να διασκεδάζει ντόπιους εδώ στις παρυφές των Άλπεων. Ο σύνδεσμος, εδώ: https://www.youtube.com/watch?v=cvUjAQDy5hE. Τώρα που πιάσαμε τον Μάη, ας ευχηθούμε με αυτήν την απροσδόκητη υπόκρουση "καλό καλοκαίρι", από το Αιγαίο έως την Αδριατική.

UPDATE: Κι άλλη διασκευή. Alkohol / Marko Bulat. https://www.youtube.com/watch?v=_tlI1UzQV5M

Και εδώ μια ιστοσελίδα με μακρύ κατάλογο τέτοιων, ας πούμε, ομοιοτήτων: http://aleksandardjordjevi.blogspot.hr/2014/08/pesme-koje-imaju-izvesne.html

1 Μαΐ 2017

Το κρύο παϊδάκι

Στο μυθιστόρημα Ο άνθρωπός μας στο Ιράκ, ο Ρόμπερτ Πέρισιτς περιγράφει με γλαφυρό τρόπο στιγμιότυπα χαρακτηριστικά όχι μόνο της Κροατίας αλλά και ευρύτερα των Βαλκανίων, στο πλαίσιο μιας τρελής ιστορίας (ο ήρωας είναι δημοσιογράφος, που βρίσκει δουλειά στον άχρηστο ξάδερφό του προτείνοντάς τον για ανταποκριτή στο Ιράκ). Με αφορμή τον πρόσφατο πολιτικό χαμό στην πΓΔ Μακεδονίας (ελληνικά Φυρόμ), παραθέτω σε δική μου μετάφραση την υποτιθέμενη συνέντευξη του πρωταγωνιστή δημοσιογράφου με τον "καθηγητή Όλενιτς", με γλαφυρή αναφορά σε δείγμα από το πολιτικό προσωπικό του βόρειου γείτονα.

Σημείωση: Όπως οι περισσότεροι πρώην γιουγκοσλάβοι, ο συγγραφέας αποκαλεί τη γειτονική χώρα με το "συνταγματικό της όνομα", και τον λαό αναλόγως (επισημάνσεις με αστερίσκο).

Απαραίτητη διευκρίνιση: Ο Βασίλ Τουπούρκοφσκι (καταγωγή από το ελληνικό χωριό Τρίγωνο Φλωρίνης) δεν έχει κάποια γνωστή σε μένα εμπλοκή στην κρίση των τελευταίων ημερών στα Σκόπια. Κατέχει τη θέση του προέδρου της ολυμπιακής επιτροπής της χώρας του και παλιότερα διατέλεσε αναπληρωτής πρωθυπουργός.

--
Μια και ήμουν εκεί, σκέφτηκα πως έπρεπε να περάσω από τον Κίρο [Γκλιγκόροφ]. Όταν πας σε μια χώρα και ξέρεις τον πρόεδρο είναι ντροπή να μην τον επισκεφτείς. Ο Κίρο πλησίαζε το τέλος της δεύτερης προεδρικής του θητείας, γι' αυτό θεώρησα ότι δεν θα ήταν και τόσο απασχολημένος. Καθόμασταν στο γραφείο του και το κινητό του χτυπούσε διαρκώς. Του το είχαν δώσει πρόσφατα και δεν ήξερε πώς να το κλείσει.

Ούτε κι εγώ ήξερα.

[...] Παραπονιόμουν λίγο για τις συντάξεις μας, και είπε: "Όλε -", πάντα έτσι με φώναζε, "ξέρεις, Όλε, οι αποδοχές μου είναι 700 μάρκα, και είμαι πρόεδρος, κι όλο σκέφτομαι ότι θα μπορούσα να παίρνω περισσότερα, αλλά θα ήταν δυσάρεστο να ζητήσω να μου δώσουν αύξηση..."

Έτσι ήταν πάντα ο Κίρο, ξέρεις. Τα λέγαμε όμορφα για κάμποση ώρα παρόλο που χτυπούσε διαρκώς το κινητό του και μας ενοχλούσε. Κάποια στιγμή μου ζήτησε τη γνώμη μου: Ποιος θα έπρεπε να τον διαδεχτεί ως πρόεδρος; Η δεύτερη θητεία του τελείωνε κι έτσι δεν θα μπορούσε να ξαναβάλει υποψηφιότητα. Τώρα ήθελε να διαλέξει κάποιον που θα μπορούσε να υποστηρίξει προσωπικά, αλλά ακόμη δεν ήξερε ποιος από τους νεαρούς θα ήταν κατάλληλος...

Και του είπα: "Να σου πω, δεν ξέρω - πραγματικά δεν παρακολουθώ τα πράγματα εδώ - αλλά τι λες για τον Βασίλ Τουπούρκοφσκι;" Ξέρεις, τον Τουπούρκοφσκι, τον κοιλαρά τύπο με το τσιγκελωτό μουστάκι, που πάντα φόραγε μάλλινο πουλόβερ. Δεν ήταν όμως βλάκας, και είχε εμπειρία - πολιτική εμπειρία - τον καιρό της Γιουγκοσλαβίας, και ήταν σοσιαλιστής, άρα περίμενα ότι θα ήταν κατάλληλος.

Και ο Κίρο μου είπε: "Ο Βασίλ; Ναι, κι εγώ αυτόν σκέφτομαι. Δεν είναι ότι υπάρχουν άλλοι καλύτεροι, αλλά να, δεν είμαι σίγουρος..."

Ο Κίρο σκέφτηκε βαθιά για λίγο και έστρεψε το βλέμμα μπροστά του.

Μετά με ρώτησε: "Θυμάσαι, Όλε, τότε που κατέρρεε η Γιουγκοσλαβία;"

"Ναι", του είπα.

Ο Κίρο ξεκίνησε: "Ήταν το τελευταίο Συνέδριο του Κόμματος..." Μου είπε για την τελευταία συνεδρίαση όπου όλα ναυάγησαν, όταν πρώτοι από όλους έφυγαν οι Σλοβένοι και μετά ο Ράτσαν και οι Κροάτες επίσης αποχώρησαν. Πριν από αυτό όμως, είπε ο Κίρο, γίνονταν πράγματα όλη τη ρημάδα τη μέρα, ο ένας τσακωμός και καυγάς πίσω από τον άλλον, ένα διαρκές δράμα, ένταση για πολλές ώρες, η συνεδρίαση τράβηξε μέχρι που νύχτωσε και πάλι δεν ήταν ορατό το τέλος. Ο Βασίλ καθόταν δίπλα του και διαρκώς του ψιθύριζε στο αυτί ότι πεθαίνει της πείνας: ότι δεν μπορεί να αντέξει άλλο χωρίς φαΐ και θα έφευγε σε λίγο.

Ο Κίρο του είπε: "Περίμενε λίγο, το βλέπεις ότι όλοι θέλουν να φύγουν - οι Σλοβένοι, οι Κροάτες - και αν φύγεις τώρα θα φανεί ότι εμείς οι Μακεδόνες* ήμασταν οι πρώτοι που έφυγαν..."

Υπάκουσε μουρμουρίζοντας όταν ο Κίρο τον προειδοποίησε: "Δεν πρέπει να φύγεις!"

Μετά, όταν είχαν φύγει οι Σλοβένοι, ο Βασίλ ψιθύρισε στον Κίρο: "Εντάξει, φεύγω τώρα".

Και πάλι όμως, ο Κίρο δεν ήθελε να τον αφήσει.

"Έλα τώρα, Κίρο, πεθαίνω της πείνας", παρακάλεσε ο Βασίλ. Αλλά ο Κίρο πάτησε πόδι. "Υπομονή. Βλέπεις ότι η χώρα διαλύεται, που να πάρει... Δεν θέλω ο κόσμος να πει ότι αφήσαμε τη Γιουγκοσλαβία να καταρρεύσει επειδή εσύ πεινούσες. Περίμενε το διάλειμμα, αλλιώς θα σε κρίνει η ιστορία!"

"Ευτυχώς και οι άλλοι λιμοκτονούσαν, στήθηκε λοιπόν ένας μπουφές και ο Βασίλ μπόρεσε να την τηλώσει", είπε ο Κίρο. "Εγώ όμως πήρα μόνο δυο καναπεδάκια. Δεν είχα όρεξη να φάω πολλά, βλέπεις, γιατί έβλεπα τι ερχόταν. Μπορούσα ακόμη και να μετρήσω τους νεκρούς - πίστεψέ με, είχα πείρα", είπε ο Όλενιτς, μιμούμενος τη σέρβικη προφορά του Κίρο.

"Η συνεδρίαση επαναλήφθηκε μετά τον μπουφέ αλλά σύντομα ξανασταμάτησε γιατί ούτε οι Σλοβένοι ούτε οι Κροάτες ξαναμπήκαν στην αίθουσα", είπε ο Κίρο. Τώρα δεν μπορώ να θυμηθώ ακριβώς όλες τις λεπτομέρειες που μου είπε, αλλά καταλαβαίνεις την κατάσταση. Ο Κίρο συνέχισε: "Τι μπορούσαμε να κάνουμε; Είπα λοιπόν στον Βασίλ: Να γυρίσουμε στα Σκόπια. Δεν έχουμε επιλογή - δεν έχουμε τίποτα πια να κάνουμε εδώ πέρα".

Όλο αυτό ήταν μεγάλο πλήγμα για τον Κίρο γιατί είχε οικοδομήσει τη Γιουγκοσλαβία και είχε περάσει τις μεταρρυθμίσεις, ξέρεις.

Και ο Κίρο είπε: "Πήραμε τα πράγματά μας και πήγαμε στο αυτοκίνητο, και είπα στον οδηγό: 'Στο αεροδρόμιο!' Και σκέφτηκα μέσα μου: η Γιουγκοσλαβία κατέρρευσε, τέλος εποχής. Να με τώρα εδώ, ποιος ξέρει αν θα ξανάρθω ποτέ στο Βελιγράδι. Κι έπεφτε ψιλή βροχή, σκέτη απελπισία, και θλίψη..."

Αλλά ο Βασίλ τον απέσπασε λέγοντας: "Κίρο, έχει εδώ στο Καράμπουρμα ένα ωραίο μικρό μαγαζί που είναι ανοιχτό όλη τη νύχτα και πάντα βρίσκεις φρέσκο κρεατικό". Ο Κίρο τον κοίταξε: "Μα μόλις δεν έφαγες, Βασίλ; Εγώ δεν μπορώ να φάω, μου έφυγε η όρεξη, είμαι χάλια. Μπορείς να πας αν θες, κι εγώ θα μείνω στο αυτοκίνητο και θα κοιμηθώ λιγάκι", είπε ο Κίρο. "Πήγαμε εκεί κι ο Βασίλ μπήκε στο φαγάδικο΄, αλλά μάλλον ντράπηκε γνωρίζοντας ότι είμαι στο αυτοκίνητο, κι έτσι ξαναγύρισε δέκα λεπτά αργότερα με κοψίδια μέσα σε πλαστική σακούλα. Κι έτσι ξεκινήσαμε για το αεροδρόμιο. Ακούμπησα το κεφάλι μου στο παράθυρο. Ήθελα να καλμάρω τα νεύρα μου, να κοιμηθώ λιγάκι, αλλά ο θόρυβος του σελοφάν ήταν στα αυτιά μου όλη την ώρα όσο αυτός πασπάτευε μέσα στη σακούλα".

"Μπήκαμε στο αεροπλάνο και πετάξαμε πάνω από το Βελιγράδι, και κοίταξα έξω τη νυχτερινή θέα. Ήθελα τόσο πολύ να κοιμηθώ, κι έκλεισα τα μάτια μου, αλλά συνέχισα να σκέφτομαι: Τι θα γίνει τώρα; Η ζωή μου πέρασε μπροστά από τα μάτια μου και σκέφτηκα: η Γιουγκοσλαβία τελείωσε, δεν μπορώ να το πιστέψω. Τι θα συμβεί τώρα στη Μακεδονία* αν ο καθένας αρχίσει να αρπάζει ό,τι μπορεί; Αυτή η άβυσσος λοιπόν ήταν από κάτω μας. Δεν μπορούσα να αποκοιμηθώ, και διαρκώς άκουγα τον ήχο του σελοφάν όσο αυτός ψαχούλευε στη σακούλα. Ο θόρυβος στ' αλήθεια με ενοχλούσε, Όλε, και ήμουν αναστατωμένος. Άνοιξα τα μάτια μου και κοίταξα τον Βασίλ, έτοιμος να τον επιπλήξω, αλλά σταμάτησα. Απλά δεν μπορούσα να το πιστέψω όλο αυτό, και τον κοίταξα καθώς τσάκιζε αυτό το κρέας".

"Όταν είδε ότι τον κοίταζα, είπε: 'Κίρο, δεν υπάρχει τίποτα καλύτερο από το κρύο χοιρινό παϊδάκι!' "

Το κινητό του Κίρο στο τραπέζι χτυπούσε όλη την ώρα όσο εκείνος μου τα έλεγε αυτά, και δεν ξέρω αν είχε αρχίσει να εκνευρίζεται από αυτό ή από την ιστορία.

Και μετά ο Κίρο άπλωσε τα χέρια του και είπε: "Πες μου λοιπόν, Όλε - θα μπορούσε να γίνει αυτός πρόεδρος;"


30 Απρ 2017

Η γυναίκα και η κεφαλή

"Με ενοχλεί η μαντήλα της", λένε πολλοί Νεοέλληνες του 2017 για γυναίκες κάθε ηλικίας αλλά συγκεκριμένης θρησκείας - συχνά συνοδεύοντας τη δυσφορία τους με προτροπή απαγόρευσης. Δεν είναι σε θέση να εξηγήσουν τι είναι αυτό που τους ενοχλεί στη μαντήλα που φορά, π.χ., η σημαιοφόρος μαθήτρια της παρέλασης ή η μουσουλμάνα μητέρα που βγάζει βόλτα τα παιδιά της στο πάρκο. Δεν μπορεί να είναι το κάλυμμα καθαυτό. Πώς και δεν τους πειράζει η παρόμοια όψη, στις ίδιες παρελάσεις, της κεφαλής κοριτσιών που φορούν παραδοσιακές ενδυμασίες; Η Υδραία του παλιού χιλιάρικου περνούσε από τα χέρια μας και μας φαινόταν απόλυτα οικεία. Αυτό που φόραγε το είχαμε δει στα χωριά των γονιών μας, να το φοράνε οι γιαγιάδες και οι θειάδες - πιστές χριστιανές όπως συνηθιζόταν. 

Μήπως απλά κάποιοι ξεσπάνε στα κοριτσάκια των αλλοδαπών μεροκαματιάρηδων, λέγοντάς τους αυτά που δεν τολμούσαν να ξεστομίσουν στη γιαγιά ή τη μάνα; Πηγαίνοντας στις πόλεις (ή εντασσόμενες σε κυριολεκτικά ή μεταφορικά αντάρτικα), η χειραφέτηση των γυναικών συνοδευόταν συχνά από τσιγάρο και πάντα από ενδυματολογικό εκσυγχρονισμό. Χωρίς να μπορούν πάντα να το αναλύσουν θεολογικά και κοινωνιολογικά, οι γυναίκες που πέταγαν το τσεμπέρι έβγαζαν γλώσσα στον συγγραφέα της πρώτης προς Κορινθίους Επιστολής, που κήρυξε ότι πάσα γυνή προσευχομένη ακατακαλύπτω τη κεφαλή, καταισχύνει την κεφαλήν εαυτής. (Πρόσφατα διαπίστωσα την ευλαβή τήρηση αυτής της επιταγής σε ουκρανική ορθόδοξη εκκλησία: οι μόνες γυναίκες χωρίς μαντήλι ήταν οι τουρίστριες.) Ο πατριαρχικός συμβολισμός της πάσης φύσεως μαντήλας έχει να κάνει με την αρχέτυπη λειτουργία της γυναικείας κόμης ως μέσου προσέλκυσης του αντίθετου φύλου. Είτε στο ναό, είτε στην κοινωνία, η γυναίκα "δεν έπρεπε να προκαλεί".

Καλώς απομακρύνθηκαν οι γυναίκες από τέτοια σύμβολα - και βρίσκω θλιβερά τα όποια πισωγυρίσματα. Όσο όμως αυτονόητο είναι να μην ενθαρρύνεται, σε μια φιλοπρόοδη κοινωνία, η διάδοση αναχρονιστικών διακρίσεων στην καθημερινότητα, τόσο σημαντικός είναι ο σεβασμός στο δικαίωμα έκφρασης, επιλογής και -εν τέλει- συνύπαρξης. Χρειάστηκαν αιώνες και αγώνες για να μη θεωρείται κολάσιμο το τι έχεις μέσα στο κεφάλι σου: οι πράξεις είναι αυτές που μετράνε και όχι οι σκέψεις. Ας σταματήσουμε να κυνηγάμε το τι (και γιατί) φοράει ο καθένας ή μάλλον η καθεμιά γύρω από το κεφάλι της. Ας μην ξεχνάμε ότι οι σπασμωδικές απαγορεύσεις έχουν παρενέργειες: από τον Σάχη του Ιράν, που φούντωσε τον χομεϊνισμό απαγορεύοντας το τσαντόρ, έως διάφορες politically correct -δυτικές- πρωτοβουλίες ή αποφάσεις απαγόρευσης "θρησκευτικών συμβόλων", που μπορεί να ποινικοποιήσουν με την ίδια λογική και το σταυρουδάκι που θα φορέσει ένας χριστιανός στο λαιμό του.


26 Απρ 2017

Όχι στην ελπίδα

Οι διαπραγματεύσεις με τους δανειστές είναι πάντα η πιο προβεβλημένη "οικονομική" είδηση. Τα μεγέθη παραμένουν λίγο-πολύ τα ίδια, με μια επιδείνωση (αύξηση) των δημοσίων δαπανών, καθήλωση σε χαμηλότατα επίπεδα του ποσοστού του ΑΕΠ που αφορά επενδύσεις, ίδια περίπου ανεργία (λίγο μειωμένη λόγω κάποιων κρατικών προσλήψεων), ίδια μηδενική ανάπτυξη - τόσο τώρα στο 2016-17 όσο και στο 2013-14.


Όπως και πριν το 2015 έτσι και τώρα, το κάθε μποτιλιάρισμα το αρπάζει από τα μαλλιά η πολιτική ηγεσία και το παρουσιάζει ως ένδειξη ανάπτυξης. Δηλαδή αστεία πράγματα.


Λες και δεν έχει αλλάξει τίποτα. Ή μάλλον κάτι άλλαξε. Η τωρινή αντιπολίτευση είναι ανίκανη να βγάλει κόσμο στους δρόμους. Παρά το ότι κάποιες αποφάσεις φέρνουν πολύ κόσμο σε χειρότερη θέση από πριν - και τελικά υποθηκεύουν τα δημόσια έσοδα, μια και οι υποτιθέμενες προβλέψεις είσπραξης θα αποδειχθούν μη ρεαλιστικές.


Μπαίνει κανείς στον πειρασμό να χαρακτηρίσει ικανότερη -σε κάποια πράγματα- την τωρινή κυβέρνηση. Δεν μπορεί να το κάνει, αν θυμάται το πρώτο της εξάμηνο και το πώς πήγε τη χώρα στα βράχια. Δυστυχώς όμως, για αυτήν την ειδοποιό διαφορά επί τα χείρω δεν πρόκειται να υπάρξει τιμωρία. Η στάση επιβραβεύθηκε τρις. Μία φορά στο δημοψήφισμα. Μια δεύτερη φορά από την αντιπολίτευση "ειδικού σκοπού" Μεϊμαράκη, που έδωσε δεκανίκι στην κυβέρνηση. Και μια τρίτη φορά στις εκλογές του Σεπτεμβρίου 2015.


Τραγικό είναι ότι η χώρα θα έχει για το προβλέψιμο μέλλον αυτήν την κυβέρνηση. Ακόμη τραγικότερο είναι ότι η σημερινή αντιπολίτευση δεν παρέχει καμία εγγύηση αλλαγής προς το καλύτερο. Θα μου πείτε ότι ο κόσμος δεν ψηφίζει εγγύηση αλλά ελπίδα. Αν όμως η ελπίδα κάνει τη σωστή ψήφο, τότε σωστά ψήφισαν κι όλες οι προηγούμενες πλειονότητες μέχρι τώρα. Συγγνώμη αν τη χαλάμε σε κάποιους που ετοιμάζονται να έρθουν στην εξουσία αλλά θα θέλαμε να δούμε κάτι πιο πειστικό για να τους προτιμήσουμε.

2 Απρ 2017

Ένας Έλληνας στο Ζάγκρεμπ με επώνυμο από "Δημ."

Στα περίπου δεκαπέντε οικοδομικά τετράγωνα που απαρτίζουν την παλιά, άνω πόλη του Ζάγκρεμπ - μια γειτονιά-βιτρίνα με κέντρο τον Άγιο Μάρκο και τα παρακείμενα κτίρια της κροατικής βουλής και κυβέρνησης - υπάρχει ένα και μόνο κτίριο πρεσβείας: αυτό της Ελλάδας.

Ίσως αυτό το προνόμιο να μην είναι άσχετο με το όνομα του παραδίπλα δρόμου. Η Ντεμέτροβα Ούλιτσα τιμά έναν σημαντικό διανοούμενο του 19ου αιώνα. Ο ελληνικής καταγωγής Δημήτρης Δημητρίου - μαζί με τον (απόγονο Γερμανών) Λουδοβίκο Γκάι και τον Σέρβο Πέταρ Πρεράντοβιτς - ήταν πρωτεργάτες ενός κινήματος ρομαντικού εθνικισμού, που σήμερα αναγνωρίζεται εδώ ως προάγγελος της σύγχρονης κροατικής εθνικής συνείδησης.

Η οικογένεια του Ντιμίτριε Ντέμεταρ, όπως έγινε γνωστός -μέσα από ποιήματα και θεατρικά έργα-, ανήκε στην αξιόλογη κατηγορία ομογενών που αναζήτησαν μια καλύτερη τύχη πέρα από τα σύνορα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο μεταφορικός διάδρομος του Δούναβη συγκέντρωνε τα σημαντικότερα σημεία έλξης των -κυρίως βορειοελλαδιτών, ελληνόφωνων ή βλαχόφωνων- εμπόρων. Έλληνες και Σέρβοι, ανάμεσα στο 1600 και την ανεξαρτησία των χωρών τους, επιδίδονταν σε άμιλλα και συνηθέστερα ανταγωνισμό, στα διάφορα παραμεθόρια κέντρα των Αψβούργων ή στις αυτόνομες περιοχές. Η Βιέννη, η Τεργέστη και πολλές πόλεις της σημερινής Ουγγαρίας και Ρουμανίας είχαν ελληνικές και σέρβικες ορθόδοξες εκκλησίες. Σε κάποιες μάλιστα περιπτώσεις (Βιέννη) οι οθωμανικής υπηκοότητας Ρωμιοί εκκλησιάζονταν χωριστά από τους Έλληνες της χριστιανικής αυτοκρατορίας - ενώ οι πιο καπάτσες οικογένειες φρόντιζαν να έχουν εκπροσώπους τους και από τις δυο πλευρές για να εκμεταλλεύονται τα προνόμια αμφοτέρων. Επίκεντρο αυτής της συνύπαρξης ήταν το σημερινό προάστιο Ζέμουν του Βελιγραδίου - συνοριακό προπύργιο του μεσευρωπαϊκού χριστιανικού κόσμου για πολλά χρόνια, γνωστό ως Σεμλίνο.

Το Ζάγκρεμπ (Άγκραμ στα γερμανικά και Άγρανον σύμφωνα με μια εκδοχή ελληνικής ρίζας), αν και σήμερα βρίσκεται πάνω στη συντομότερη οδική σύνδεση Ελλάδας - δυτικής Ευρώπης, στην εποχή της Αυστροουγγαρίας ήταν μάλλον επαρχιακό κέντρο, μακριά από το προβλέψιμο και πραγματικά πλωτό τμήμα των υδάτινων δρόμων. Η οικογένεια Δημητρίου από τη Σιάτιστα Κοζάνης είναι από τις ελάχιστες γνωστές περιπτώσεις μεταναστών μας στη σημερινή Κροατία. (Λέγεται ότι τα αδέρφια του λογοτέχνη διέπρεψαν στον ναυτιλιακό τομέα στην, όχι μακρινή, Τεργέστη.) Ο Ντέμεταρ δεν παρέλειψε να γράψει στη δική μας γλώσσα, ωστόσο έγινε γνωστός κυρίως για τα θεατρικά του έργα, καθώς και για ποιήματα όπως "To Πουλί Απλά Πετά Στον Αέρα". Το λεγόμενο ιλλυρικό κίνημα, στο οποίο συμμετείχε ενεργά, ήταν μια απόπειρα κοινής έκφρασης των νότιων υπηκόων της Αυστροουγγρικής αυτοκρατορίας. Παρά την πολυεθνική προέλευση των Γκάι, Δημητρίου και Πρεράντοβιτς, δεν άργησε να εξελιχθεί σε πανσλαβιστικό ρεύμα, στα πλαίσια του αναδυόμενου εθνικισμού της εποχής. 

Τα βίαια γεγονότα του 1848 σήμαναν το τέλος του "ιλλυρισμού": εθνικός ήρωας έγινε ο Κροάτης τοπάρχης "Μπαν" Γέλατσιτς, καταστολέας της ουγγρικής επανάστασης. Το άγαλμά του, στην ομώνυμη κεντρική πλατεία του Ζάγκρεμπ, για πολλές δεκαετίες έδειχνε προς τις λίμνες των Μαγυάρων, μέχρι τις οποίες - δίπλα στο σημερινό χωριό με το όνομα Μπελογιάννης - έφτασε η προέλασή του. Η μετεξέλιξη των εθνικισμών της περιοχής (και της ευρωπαϊκής ηπείρου) συντελεί ώστε σήμερα να φαίνεται παράδοξος ο κεντρικός ρόλος ενός Έλληνα και ενός Σέρβου στο πολιτιστικό αυτό κίνημα. Η πόλη και η περιοχή - σε πείσμα των όποιων φανατικών - έχουν τον τρόπο τους να θυμίζουν το μωσαϊκό του παρελθόντος. Το άγαλμα του Πρεράντοβιτς βρίσκεται στην πιο ζωντανή πλατεία του Ζάγκρεμπ, δίπλα στον ορθόδοξο ναό της Μεταμόρφωσης. Η γενέτειρα του Γέλατσιτς είναι το ορθοδοξότατο Πετροβάραντιν, με τον μοναδικό διττό ναό και την ημισέληνο στον τρούλο - χτισμένο σε ανάμνηση μάχης, μιας από τις πολλές που σημάδεψαν τους τόπους που μαθαίναμε σε κατεβατά της ιστορίας, και που τώρα έχω την τύχη να δω πού βρίσκεται ο καθένας τους: το Κάρλοβιτς (Σρέμσκι Κάρλοβτσι), το Πασάροβιτς (Ποζάρεβατς), το Λάιμπαχ (Λιουμπλιάνα) και η γερμανόφωνη πόλη Μάρμπουργκ (Μάριμπορ), όπου το 1918 ένας στρατηγός με το καθόλου σλοβένικο ονοματεπώνυμο Ρούντολφ Μάιστερ δώρισε -με τα όπλα- στους νότιους Σλάβους το βορειότερο κομμάτι γης τους. 

Φωτό: η οδός Ντεμέτροβα στο Ζάγκρεμπ


24 Φεβ 2017

Ο υπομονετικός απεσταλμένος

Το 2007 το Στέητ Ντιπάρτμεντ κυκλοφόρησε αποχαρακτηρισμένα αρχεία με θέμα την Ελλάδα, την Τουρκία και την Κύπρο στην οκταετία 1969-1976 - ρεπουμπλικανικές προεδρίες (Νίξον, Φορντ) με ΥπΕξ τον Χένρυ Κίσινγκερ. Το κείμενο που ακολουθεί είναι δική μου μετάφραση της εντυπωσιακής περιγραφής της συνομιλίας του "αόρατου δικτάτορα" με απεσταλμένο του Αμερικανού πρέσβη Τάσκα, στις 16 Ιουλίου '74, μία μέρα μετά το γνωστό πραξικόπημα. Πιθανότατα πρόκειται για την πλησιέστερη καταγραφή του περίφημου περιστατικού που έμεινε στην ιστορία ως "ο Ιωαννίδης πέταξε καρέκλες στον Τάσκα", που όμως πιστευόταν ότι είχε συμβεί αμέσως μετά την τουρκική εισβολή, με τον Έλληνα strongman να ωρύεται στους Αμερικανούς ότι τον "εξαπάτησαν". Ποιος ξέρει τι ακριβώς ειπώθηκε -πέραν των όσων καταγράφηκαν- και ποιος τάχα να ήταν ο υπομονετικός απεσταλμένος; Για όσους διαβάζουν αγγλικά, ο τόμος των πολλών εκατοντάδων σελίδων ("Greece; Turkey; Cyprus; 1969-1976", τόμος ΧΧΧ της σειράς "Foreign Relations of the U.S., 1969-1976") είναι μια εξαιρετική πηγή πρωτογενούς πληροφορίας, με διαλόγους όλων σχεδόν των πρωταγωνιστών της εποχής, με ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα ως λεπτομέρεια την απαλειφή αρκετών ευαίσθητων δεδομένων. Το πιο κραυγαλέο, η προσπάθεια να μη φανεί ποιος είναι ο άνθρωπος της CIA στο τάδε ή το δείνα μέρος. Το πιο ομιχλώδες, η "αποτροπή" (από τις ΗΠΑ) υποτιθέμενης ελληνικής ενέργειας αντιπερισπασμού στη Θράκη μεταξύ 20-25 Ιουλίου 1974. 

*Κυπραίος: ΥπΕξ Ελλάδας τον Ιούλιο 1974 (κυβέρνηση Ανδρουτσόπουλου, πρόεδρος ο Στρατηγός Γκιζίκης, ουσιαστικός κυρίαρχος ο Ιωαννίδης)
**Philotimo: Έτσι γράφεται στο αγγλικό κείμενο, η λέξη γοήτευε τότε.
***Νίκος Σαμψών: Ανακηρύχθηκε πρόεδρος της Κύπρου με το ιωαννιδικό πραξικόπημα του Ιουλίου 1974 αλλά ανατράπηκε μετά την τουρκική εισβολή.
  • Χρησιμοποίησα ασφαλή αξιόπιστο δίαυλο επικοινωνίας απευθείας με τον Στρατηγό Ιωαννίδη για να παραδώσει το μήνυμα. Στην αρχή εξήγησε ότι είχε προσωπικό μήνυμα από την κυβέρνηση ΗΠΑ. Αφού ο απεσταλμένος διάβασε δύο παραγράφους, ο Ιωαννίδης σχολίασε ότι το μήνυμα πρέπει να είναι το ίδιο με αυτό που ο πρεσβευτής έδωσε στον Κυπραίο*, οπότε ο απεσταλμένος έχανε τον καιρό του καθώς θα το λάμβανε ούτως ή άλλως το μήνυμα. Ο απεσταλμένος εξήγησε ότι η δουλειά του ήταν να ολοκληρώσει την ανάγνωση του μηνύματος και να του το παραδώσει, και ο Ιωαννίδης είπε εντάξει. 
  • Αφού ο απεσταλμένος ολοκλήρωσε το μήνυμα, ο Στρατηγός κυριολεκτικά εξερράγη, τινάχτηκε, πήρε φόρα, έσπρωξε ένα τραπέζι, έσπασε ένα άδειο ποτήρι και άρθρωσε μια έντονη βρισιά. Συνέχισε λέγοντας ότι τη μια μέρα ο Κίσινγκερ κάνει δημόσιες δηλώσεις για μη ανάμιξη σε ελληνικές εσωτερικές υποθέσεις και μερικές εβδομάδες αργότερα η κυβέρνηση ΗΠΑ λέει "σύμφωνα με τις ανωτέρω αρχές..." και απειλεί με ανάμιξη. "Ανεξάρτητα από το τι έγινε στην Κύπρο εμένα (τον Ιωαννίδη) θα κατηγορήσουν. Αν είχα απομακρύνει το στρατό οι παλαιοί πολιτικοί θα με είχαν κατηγορήσει ότι παραδίδω το νησί στους κομμουνιστές. Κάποια μέρα η κυβέρνηση ΗΠΑ θα καταλάβει ότι στις 15 Ιουλίου 1974 η Κύπρος σώθηκε απο τα χέρια των κομμουνιστών".
  • Ο Στρατηγός στη συνέχεια ηρέμησε, ήρθε εκεί που καθόταν ο απεσταλμένος και είπε πως ξέρει ότι εκείνος τον καταλαβαίνει: η διπλωματική συνομιλία είναι χρονοβόρα αλλά θα απαντούσε όσο μπορούσε πιο διπλωματικά γιατί είχε διπλωματική αποστολή. 
  • Ο Στρατηγός δήλωσε ότι και η Ελλάδα πίστευε στη μη ανάμιξη και σε ελεύθερο, ανεξάρτητο, κυρίαρχο κυπριακό κράτος· η Ελλάδα θα σεβόταν την απόφαση της πλειοψηφίας των Ελληνοκυπρίων, οι περισσότεροι από τους οποίους είναι εθνικιστές, και αυτοί οι εθνικιστές κινήθηκαν κατά του Μακαρίου. Ήταν αδιάφορο αν αυτοί οι Ελληνοκύπριοι εθνικιστές κινήθηκαν με ή χωρίς την πρότερη ευλογία της Ελλάδας ή αν οι Έλληνες αξιωματικοί κατόπιν τους βοήθησαν. Σε αυτό το σημείο έκανε παρέκβαση, δηλώνοντας ότι ούτε η Ελλάδα ούτε οι Ελληνοκύπριοι είχαν ζητήσει Ένωση, ότι η τουρκική κυβέρνηση προφανώς αποδεχόταν αυτές τις εξελίξεις στην Κύπρο, ότι οι Τούρκοι καταλάβαιναν ότι το ζήτημα ήταν εσωτερική ελληνοκυπριακή υπόθεση.
  • Κατά τον Ιωαννίδη, η μόνη αντίσταση που απέμεινε στην Κύπρο ήταν κομμουνιστές υποστηρικτές του Μακαρίου στην Πάφο· αυτοί οι υποστηρικτές τραγουδούσαν μέχρι και τραγούδια του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Το μεγαλύτερο μέρος του υπόλοιπου νησιού ήταν σε χέρια εθνικιστών. Ο Στρατηγός Ιωαννίδης δήλωσε ότι όλοι έπρεπε να ξεχάσουν πως ο Μακάριος ήταν διεθνής προσωπικότητα, ότι ήταν εθνικό ήρωας, ότι είχε επιτελέσει πολλά χρήσιμα καθήκοντα και ότι ήταν άνθρωπος του ράσου· ο Μακάριος είχε γίνει διεφθαρμένος ομοφυλόφιλος παπάς· ήταν διεστραμμένος, βασανιστής, ανώμαλος και ιδιοκτήτης των μισών ξενοδοχείων του νησιού. Για να διατηρήσει τη θέση του και να συνεχίσει τις δραστηριότητές του, ο Μακάριος ήταν πρόθυμος να θυσιάσει το 70% του ελληνοκυπριακού πληθυσμού (μόνο 30% ήταν ΑΚΕΛ) και ολόκληρο τον αντικομμουνιστικό πληθυσμό της Κύπρου. Ο Ιωαννίδης ισχυρίστηκε ότι οι Ελληνοκύπριοι της Εθνικής Φρουράς αντιλαμβάνονταν αυτήν την πραγματικότητα και παρακάλεσαν την πατρίδα για μια ευκαιρία να δράσουν κατά του Μακαρίου· ο Στρατηγός ισχυρίστηκε ότι βοήθησε μόνο αφού του παρουσιάστηκε τετελεσμένο γεγονός.
  • Στο σημείο αυτό παρενέβη ο απεσταλμένος και είπε ευθέως στον Ιωαννίδη ότι, με ένα πραξικόπημα μόλις 24 ώρες αφότου μας ενημέρωσε για πιθανη ανατροπή του Μακαρίου, αυτό ήταν πολύ δύσκολο να το πιστέψει οποιοσδήποτε. Στο σημείο αυτό εξερράγη πάλι ο Στρατηγός εξερράγη και πάλι χειρονομώντας, ξανάσπρωξε το ίδιο τραπέζι, έσπασε κι άλλο ποτήρι και, ανάμεσα σε βρισιές, δήλωσε ότι δεν σχεδίασε ούτε κανόνισε το πραξικόπημα, το αρχικό σχέδιο και η προσέγγιση ήταν από Ελληνοκύπριους εθνικιστές στις 13 Ιουλίου, όταν οι τελευταίοι έμαθαν ότι η ελληνική κυβέρνηση σκόπευε να ενδώσει στις απαιτήσεις του Μακαρίου να ελαττωθεί ο αριθμός των Ελλήνων αξιωματικών στην Εθνική Φρουρά. Ο Στρατηγός δήλωσε ότι δεν μπορεί να δεχτεί τουλάχιστον 85.000 Ελληνοκύπριους πρόσφυγες από την τυραννία του Μακαρίου. Αυτό, σε συνδυασμό με τις αντικαθεστωτικές ενέργειες του Μακαρίου, τον έκανε να αποφασίσει να στηρίξει τους Ελληνοκύπριους εθνικιστές. Ο Στρατηγός δήλωσε ότι αν ο Μακάριος κατάφερνε να διώξει τους Έλληνες από την Κύπρο, τι θα τον εμπόδιζε να σκεφτεί ότι θα μπορούσε να διώξει και τη χούντα από την Ελλάδα; Αφού αποφάσισε να βοηθήσει τους Ελληνοκύπριους, ο Στρατηγός ισχυρίστηκε ότι δεν το είχε πει στην ηγεσία των Ενόπλων Δυνάμεων ούτε σε Έλληνα αξιωματούχο. Περιόρισε τη γνώση των προθέσεων του σε ορισμένους επιλεγμένους αξιωματικούς στις 13/14 Ιουλίου· κανείς άλλος δεν ήξερε και, ακόμη κι αφού τα γεγονότα ξεδιπλώθηκαν στις 15 Ιουλίου, μόνο μια χούφτα άνθρωποι ήξεραν τον ρόλο του. Ο Ιωαννίδης δικαιολόγησε την πράξη αυτή ισχυριζόμενος ότι, αν είχε ενημερώσει πολλούς, θα είχαν εγείρει προτάσεις, συμβουλές, εναλλακτικές και πιθανά προβλήματα. Πρόσθεσε ότι έδρασε με την  παρόρμηση της στιγμής. 
  • Ο Ιωαννίδης δήλωσε ότι το παιχνίδι είχε πλέον τελειώσει για τον Μακάριο, ότι οι Ελληνοκύπριοι τον είχαν διώξει με τις κλωτσιές, ότι η Εθνική Φρουρά και οι Έλληνες αξιωματικοί είχαν βοηθήσει τους εθνικιστές Ελληνοκύπριους αδελφούς τους, και ότι η μόνη αντίσταση πλέον ήταν στην Πάφο. Σε απάντηση ευθείας ερώτησης του απεσταλμένου ο Ιωαννίδης δήλωσε ότι ο Μακάριος ήταν ακόμη ζωντανός αλλά "ποιος νοιάζεται; Δεν έχει πια ισχύ και κανείς, εφόσον πιστεύει στην αρχή της μη ανάμιξης σε εσωτερικές υποθέσεις κυρίαρχου έθνους, δεν θα τον βοηθήσει - ούτε καν οι Ρώσοι, εκτός αν τους το ζητήσουν οι Τούρκοι, αλλά οι Τούρκοι απλά δεν νοιάζονται".
  • Σε ερώτηση για το αν οι Έλληνες είχαν απευθείας επαφή με τους Τούρκους, ο Ιωαννίδης δήλωσε ότι δεν έχουμε ενοχλήσει τους Τούρκους· δεν έχουμε κηρύξει Ένωση. Οι Τούρκοι συμφωνούν ότι "το βασικό αγκάθι" (ο Μακάριος) έφυγε και "εγώ δεν έχω επαφη με τους Τούρκους". Εξέφρασε την άποψη ότι η Ελλάδα και η Τουρκία μπορούσαν τώρα να προχωρήσουν σε κάποια μελλοντική στιγμή στο να καθήσουν, να μιλήσουν και να λύσουν τις διαφορές τους. Πράγματι, κατά τον Ιωαννίδη οι Έλληνες θα μπορούσαν ακόμη και να μοιραστούν τα κέρδη απο το πετρέλαιο σε κοινή εταιρεία ερευνών· ωστόσο, η Ελλάδα ποτέ δεν θα παρέδιδε την υφαλοκρηπίδα του Αιγαίου γιατί αυτό θα σήμαινε τουρκικό έλεγχο ελληνικών νησιών. Εξέφρασε επίσης την πίστη ότι οι Ελληνοκύπριοι και οι Τουρκοκύπριοι θα μπορούσαν ίσως να λύσουν τις διαφορές τους ειρηνικά, ήσυχα και φιλικά. Αστειεύτηκε επίσης ότι σε ένα χρόνο ή το πιθανότερο σε δέκα, οι Τούρκοι θα ήθελαν να πουλήσουν το μερίδιό τους στην Κύπρο για αυξημένη συμμετοχή στα δικαιώματα πετρελαίου. Και πάλι απαντώντας σε ευθεία ερώτηση, ο Στρατηγός Ιωαννίδης δήλωσε ότι δεν ήταν σε επαφή με κανέναν Τούρκο αξιωματούχο· ωστόσο, προσέθεσε ότι οι Τούρκοι ήταν "επισήμως ενήμεροι" ότι η Ένωση ήταν ο στόχος εκείνη τη στιγμή και οι Ελληνοκύπριοι δεν σκόπευαν να προχωρήσουν σε αιματηρές ενέργειες κατά Τουρκοκυπρίων. 
  • Όταν ρωτήθηκε συγκεκριμένα για τον Μακάριο, ο Ιωαννίδης δήλωσε ότι σύμφωνα με ελληνικές πηγές, ο Μακάριος ήταν ζωντανός και στα χέρια των Βρετανών στη Βάση της Επισκοπής· είχε πάει εκεί με τη βοήθεια Καναδών και Βρετανών στο νησί.
  • Στο σημείο αυτό ο Ιωαννίδης συνόψισε ως εξής:
  • Τόνισε ότι κι ο ίδιος είχε Θεό· σίγουρα δεν ήταν αντιαμερικανός· "ακόμη κι ένας γάιδαρος χρειάζεται κολώνα για να δεθεί" κι αυτή ήταν οι ΗΠΑ.
  • Η βιαστική του απόφαση στις 13 Ιουλίου μπορεί να ήταν βλακωδης. Αντί να εγκαταλείψει την Κύπρο και να αφήσει τις ΗΠΑ να νοιαστούν για τη μοίρα της και να βάλουν λεφτά σε μια ακόμα τρύπα, είχε αφήσει την αγάπη για την πατρίδα, την ηθική υποχρέωση απέναντι στους Ελληνοκύπριους εθνικιστές και το “philotimo"** του να υπερνικήσουν τη λογική και να βοηθήσουν τους Ελληνοκυπρίους.
  • Η Ελλάδα θα έκανε οτιδήποτε ήταν αναγκαίο για να κρατήσει την εθνική της ταυτότητα και να μείνει αντικομμουνιστική. Αν αυτό σήμαινε να μείνει ανοιχτή η Γυάρος θα έμενε ανοιχτή όσο θα χρειαζόταν και δεν θα δεχόταν να του βάλει κανένας παράσιτα σε αυτό το μήνυμα. Όντως, είχε δώσει οδηγίες σε Έλληνα αξιωματούχο να πει επισήμως στους Βρετανούς ότι όποτε οι Βρετανοί θα ελευθέρωναν τους Ιρλανδούς πολιτικούς κρατουμένους από τις βρετανικές φυλακές, εκείνος θα ελευθέρωνε τους 42 Έλληνες πολιτικούς κρατουμένους στη Γυάρο. 
  • Προσωπικά δεν συμπαθουσε τον Νίκο Σαμψών***, αλλά αυτή ήταν η απόφαση των Ελληνοκυπρίων εθνικιστών. Ήξερε προσωπικά τον Σαμψών και κατά τη γνώμη του ο Σαμψών ήταν "τρελός". Αστειεύτηκε λέγοντας ότι ο νέος Κύπριος υπουργός αμύνης Δημητρίου ήταν ιδιαίτερα φιλοαμερικανός και ότι η εκεί Πρεσβεία μας θα το αναγνώριζε αυτό σύντομα. Επίσης, ήξερε προσωπικά τον Δημητρίου.
  • Κατά τη χειραψία στο τέλος της συνομιλίας, ο Ιωαννίδης δήλωσε: "Θυμηθείτε ότι κι εμείς πιστεύουμε σε ελεύθερη, ανεξάρτητη και κυρίαρχη Κύπρο, κι εμείς πιστεύουμε στη μη ανάμιξη, μαζί με τους Τούρκους και ιδίως με τον Κίσινγκερ. Κι εμείς πιστεύουμε ότι οι Κύπριοι πρέπει να είναι ελεύθεροι να λύνουν τα προβλήματά τους, είτε είναι Ελληνοκύπριοι, είτε Τουρκοκύπριοι είτε και τα δύο". 

29 Ιαν 2017

Hoi polloi

"Τις εφημερίδες-σεντόνια τις διαβάζετε εσείς οι διανοούμενοι" μου είχαν πει. Σιγά τον διανοούμενο, σκέφτηκα με μετριοφροσύνη και απάντησα κάτι σε ανάλογο ύφος. Κι όποτε στο τραίνο άνοιγα την Καθημερινή ή τον Γκάρντιαν, καταλαμβάνοντας διπλάσιο από τον χώρο που αντιστοιχεί στον μέσο επιβάτη, θυμόμουν αυτόν τον διάλογο και χαμογελούσα, χωρίς να αποφύγω ένα αδιόρατο αίσθημα ανωτερότητας απέναντι στους συνεπιβάτες που την έβγαζαν με την κατώτερη πνευματική τροφή μιας ταμπλόιντ.

Το ότι οι άλλοι ήταν περισσότεροι, δεν το έβλεπα μόνο στον αθηναϊκό ηλεκτρικό ή το λονδρέζικο τιουμπ, το ήξερα και από τα στοιχεία πωλήσεων εφημερίδων: στην ανεπτυγμένη Γερμανία, εκατομμύρια αναγνωστών είχε η σκανδαλοθηρική Μπιλντ, αλλά μόνο μερικές εκατοντάδες χιλιάδες η αγαπημένη μου Ζυντόιτσε. Και τι μ' αυτό: η πνευματική ελίτ ήταν πάντα μειονότητα - και οι Αγγλοσάξονες την ελληνική έκφραση "οι πολλοί" ("hoi polloi") απαξιωτικά συνήθως τη χρησιμοποιούν, εννοώντας κάτι σαν πλέμπα.

Ως γλωσσικοί κληρονόμοι ενός σπουδαίου αρχαίου πολιτισμού, αλλά και έχοντας την εμπειρία της οικοδόμησης μιας δημοκρατίας στον τόπο που γεννήθηκε και ταλαιπωρήθηκε, θεωρητικά δεν θα έπρεπε να ξεχνάμε ούτε στιγμή ότι ο ορισμός του πολιτεύματος έχει να κάνει πρωτίστως με τους αριθμούς: "διὰ τὸ μὴ ἐς ὀλίγους ἀλλ᾿ ἐς πλείονας οἰκεῖν" (κατά τον Θουκυδίδη, στον Επιτάφιο του Περικλή). Ωστόσο, παρόλο που και εμείς και ολόκληρη η ευρωπαϊκή οικογένεια που μας δέχτηκε ομνύουμε σε παραλλαγές του ίδιου πολιτεύματος, στο κοινό μας εγχείρημα δόθηκαν δικαιώματα για να μιλούν πολλοί - και όχι μόνο κακόπιστοι ή αντιευρωπαϊστές - για δημοκρατικό έλλειμμα.

Μπορεί στην πρόσφατη αμερικανική προεδρική εκλογή να κατακρίθηκε με ευκολία το εκλεκτορικό σύστημα, που στέρησε τη νίκη από την σχετικώς πλειοψηφήσασα (48% έναντι 46%), ωστόσο στο πλαίσιο της ΕΕ η αντιπροσώπευση της λαϊκής βούλησης στην ηγεσία του μπλοκ είναι πολύπλοκη - πολύ περισσότερο από όσο δικαιολογεί η διακρατική φύση της Ένωσης ή και η αδράνεια από δομές που άρχισαν να υφίστανται λίγο μετά το 1950. Η παρεμβατικότητα του Ευρωκοινοβουλίου φαντάζει ασήμαντη μπροστά σε αυτή της αμερικάνικης Γερουσίας και Βουλής. Και οι ΗΠΑ μπορεί να βασίζονται στα περίφημα θεσμικά checks and balances αλλά δεν έχουν κάποιο διευθυντήριο ανάλογο της Κομισιόν, τα μέλη της οποίας μόνο έμμεσα εκλέγονται από τους πολίτες των ευρωπαϊκών χωρών (και εξίσου έμμεσα λογοδοτούν σε αυτούς).

Ο ιστορικός Roger Osborne (Civilization - A History of the Western World), απλουστευμένα αλλά κατά τη γνώμη μου εύστοχα, περιγράφει την αντίθεση Αμερικανών και Ευρωπαίων αντιπαραβάλλοντας τον προοδευτικό λαϊκισμό των μεν με τον νοσταλγικό ελιτισμό των δε. Ο λαϊκισμός στην Ευρώπη απέκτησε κακό όνομα λόγω της μικρής, όπως τουλάχιστον αποδείχτηκε στο μεσοπόλεμο (1918-'39), απόστασης της δεξιάς εκδοχής του από τον καταστροφικό και μετέπειτα ηττημένο φασισμό-ναζισμό. Στην Ελλάδα, ακόμη και στο Πασόκ του κατεξοχήν λαϊκιστή πολιτικού ηγέτη της πρόσφατης ιστορίας, αισθάνθηκαν υποχρεωμένοι να χαρακτηρίσουν ως "έρποντα, φασίζοντα λαϊκισμό" την στάση της ακραία φιλοκυβερνητικής εφημερίδας του πεντάδραχμου, ειδικά όταν έκανε στροφή και άρχισε να καταγγέλλει την εξωσυζυγική ζωή του τότε πρωθυπουργού.

Η δαιμονοποίηση του λαϊκισμού δείχνει να έγινε από πολλούς, σοβαρούς και ισχυρούς με μια αφέλεια παρόμοια αυτής που επιδεικνύαμε, όλοι εμείς που παραμυθιαστήκαμε (έστω προσωρινά ή μισοαστεία) επειδή τελειώσαμε πρότυπα σχολεία, ψηφίσαμε τον Συνασπισμό του δύο και ενενήντα τέσσερα (ή στις ευρωεκλογές) και δηλώναμε απέχθεια στα σκυλάδικα ή/και την καρέκλα (ντισκοπόπ). Δεν είμαι σίγουρος αν οι πρόσφατες ήττες της μετριοπάθειας (όχι μόνο στην Ελλάδα του Τσίπρα αλλά και στη Βρετανία του Brexit, την Αμερική του Τραμπ και ποιος ξέρει αύριο πού αλλού) είναι απότοκο της "αδιαφορίας για την κοινωνική ανισότητα", που αποδίδει στις κεντρώες ελίτ σε σημερινό του κείμενο ο καθηγητής Α. Λιάκος. Προσωπικά πριν από τεσσεράμισι χρόνια είχα διατυπώσει τη θέση ότι η δύναμη που απέκτησε (και διατηρεί έκτοτε) το ακροδεξιό μας κόμμα δεν οφείλεται μόνο στην οικονομική κρίση - όπως και η νίκη του Τραμπ ήρθε σε μια χώρα που η οικονομία της μάλλον πήγε καλά επί Ομπάμα - ούτε είναι μόνο ψήφος διαμαρτυρίας: στην ψήφο της Χ.Α. ρόλο δείχνει να παίζει η συγκίνηση ανθρώπων από τη σημαία, την επίκληση εθνικών ιδεωδών, έως και τη βιαιότητα.

Το αν υπάρχει πολιτική αντίσταση σε αυτό το ρεύμα, που έχει ήδη πετύχει σημαντικές νίκες, είναι κάτι που πρέπει να φανεί σύντομα και δυνατά. Η χλεύη και οι απαγορεύσεις αφενός αντιφάσκουν με το δημοκρατικό ήθος, αφετέρου αποδεικνύονται πάντα αδύναμες. Πριν αποτύχει και πάλι όπως στο μεσοπόλεμο η δημοκρατική μετριοπάθεια, κάτι που θα αποτελέσει μεγάλη ήττα της (δεδομένου ότι ο κόσμος είναι σε πολύ καλύτερη κατάσταση από ό,τι ήταν το 1929), θα πρέπει να μάθει να κάνει αυτό που μια λογογράφος επιτυχημένων ρεπουμπλικάνων πολιτικών, η Peggy Noonan, αποκάλεσε "την ποίηση της ομιλίας", την δύναμη των λέξεων να κάνουν "ακόμη και μια βαριεστημένη καρδιά να χορέψει". Να προκαλέσει συγκίνηση, με άλλα λόγια.

Κάτι ξέρει η - με την καλή έννοια - Αμερικανίδα "λαϊκίστρια": χάρη στη δουλειά της, ο υποψήφιος για τον οποίο εργάστηκε κέρδισε κατά κράτος έναν διανοούμενο (ελληνικής μάλιστα καταγωγής) που κατηγορήθηκε ότι μιλούσε άψυχα, σαν professor και σαν word processor. Ιδίως στην καταστροφική τηλεμαχία, στην οποία η στεγνή, καθόλου συναισθηματική αντίδρασή του στην ερώτηση παγίδα για τον υποθετικό βιασμό της συζύγου του λέγεται ότι ήταν καθοριστική για την έκβαση της κούρσας, στην οποία "ο Μιχάλης μας" ξεκίνησε ως φαβορί.

14 Ιαν 2017

Χειμώνας: τι έκπληξη!

Έκπληκτοι οι ζώντες σε πεδινές παραθαλάσσιες πόλεις διαπίστωσαν ότι οι προειδοποιήσεις δεν ήταν υπερβολικές. Ότι ο βαρύς χειμώνας δεν ανήκει στις αφηγήσεις της γιαγιάς κι ότι η "υπερθέρμανση του πλανήτη" δεν καταργεί το χιόνι και την παγωνιά από τη Μεσόγειο. Ακόμη και ενημερωμένοι άνθρωποι έδειξαν να μη γνωρίζουν ότι το κλίμα κρίνεται από ιστορικά στοιχεία σε βάθος δεκαετιών και όχι από το τι θυμάται και διαισθάνεται ο καθένας.

Δεν μπορώ να φανταστώ ότι κανένας στον Δήμο Θεσσαλονίκης, ας πούμε, δεν είχε διαβάσει κάπου ότι η ελάχιστη καταγεγραμμένη θερμοκρασία στην πόλη είναι κοντά στο μείον δεκαπέντε. Ότι το μείον οκτώ που έζησα πριν μια βδομάδα εκεί - το ναδίρ της "Αριάδνης" - μπορεί να είναι κάτω του συνήθους αλλά δεν είναι δα και τόσο ανήκουστο. Οι προγνώσεις καιρού, παρόλο που συχνά αποκλίνουν, αυτή τη φορά ήταν σαφείς, και μάλιστα από αρκετές μέρες πιο πριν: αναμένεται ένα πολύ σοβαρό κύμα ψύχους. Όπως πάντα, αποδείχτηκε αδύνατο να πέσουν μέσα στον ακριβή χρόνο εκδήλωσης, κανείς ωστόσο δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι δεν είχε προειδοποιηθεί.
,
Τι κάνεις λοιπόν, όταν έχεις προειδοποιηθεί; Τι κάνεις ως μονάδα (άτομο, νοικοκυριό, πολίτης) και τι ως ομάδα (φορέας, επιχείρηση, οργανωμένη κοινωνία); Στην πόλη, ειδικά στην πεδινή παραθαλάσσια πόλη καμιά φορά ξεχνάμε τις παλιές βασικές ανάγκες επιβίωσης του ανθρώπινου είδους, μεταξύ των οποίων και η στέγη - προστασία από το, εχμ, κρύο. Το θυμόμαστε καμιά φορά όταν μας πιάνει η ευαισθησία για αστέγους ή πρόσφυγες (συνήθως λέγοντας "κρίμα αλλά ας πρόσεχαν") ή συνηθέστερα όταν πονά η τσέπη από το κόστος θέρμανσης. Κι επειδή η πτώση κάτω από το μηδέν είναι αντικειμενικά σπάνια, δικαιολογούμαστε να μην έχουμε τα αντανακλαστικά του ορεινού ή βορειοευρωπαίου. Ωραία όλα αυτά - ξαναλέω όμως: είχαμε προειδοποιηθεί. Έρχεται πάγος και χιόνι: καλούμαστε αφενός να προστατευθούμε, αφετέρου να συνεχίσουμε να ζούμε και να λειτουργούμε.

Αυτό το δεύτερο, ειδικά στις πόλεις, είναι αδύνατο να επαφίεται μόνο στον πολίτη ή μόνο στην "πολιτεία". Θέλει κοινωνικό συμβόλαιο. Κι ούτε υπάρχει η πολυτέλεια (ειδικά σε μια χώρα που ζορίζεται) να μένει πίσω για τρεις ή δεκατρείς μέρες ένα σύνολο χιλιάδων ή εκατομμυρίων δρατηριοτήτων, με blanket (σαρωτικές) αποφάσεις που μαρτυρούν ευθυνοφοβία: "χιονάει πόλη, κλείσει πόλη" (σχολεία, δρόμους, υπηρεσίες κ.λπ.), ή με ανακοινώσεις εκ των υστέρων που κατηγορούν πάντα τον πολίτη - ή "τα μνημόνια". Ομοίως, δεν μπορεί να λειτουργήσει η κοινωνία αν δεν συνεισφέρει ο καθένας αυτό που του αναλογεί: υπεύθυνη συμπεριφορά από τους οδηγούς ή τους καταναλωτές νερού, στοιχειώδη θέρμανση και μέριμνα αντιολισθηρότητας (ή προειδοποιήσεις ολισθηρότητας) από τις διευθύνσεις σχολείων και άλλων υπηρεσιών - και λίγο φτυάρισμα και αλάτι μπροστά στην πρόσοψη της κάθε ιδιοκτησίας. Στοιχίζει πολύ; Κρατάει πολύ; Θέλει πολλή σκέψη; Ή μήπως νομίζουμε ότι το κοινωνικό συμβόλαιο είναι δουλειά για πολιτικούς και δικηγόρους;