5 Φεβ 2018

Νταούλια

Το θέμα. Από τον περασμένο Μάιο (2017) η πΓΔΜ έχει μια νέα κυβέρνηση. Ο πρωθυπουργός Ζάεφ προέρχεται από το σοσιαλδημοκρατικό κόμμα, που εκφράζεται πολύ ηπιότερα από την προηγούμενη ηγεσία της χώρας - Γκρούεφσκι, του δεξιού ΒΜΡΟ. Για όσους ξέρουν κάτι από την ταραγμένη ιστορία του "Μακεδονικού Αγώνα", το αρχικό ΒΜΡΟ ήταν η φιλοβουλγαρική οργάνωση που ιδρύθηκε το 1893 και προωθούσε την αυτονομία ως ενδιάμεσο στάδιο της τελικής ενσωμάτωσης. Το σημερινό κόμμα θεωρεί εαυτό διάδοχο του αρχικού, φυσικά στο πλαίσιο του σλαβομακεδονικού εθνικισμού που σφυρηλατήθηκε στο ενδιάμεσο διάστημα. Ο Ζάεφ από την αρχή (καλοκαίρι του 2017) έκανε επίθεση φιλίας με στόχο της χώρας του να μπει στο Νάτο και να βελτιώσει τις προοπτικές ένταξης στην ΕΕ. Η ελληνική κυβέρνηση συζητά μαζί του ήδη από τότε. Στόχος της πΓΔΜ είναι να λύσει την εκκρεμότητα που παραμένει από το Βουκουρέστι το 2008: η ένταξη στο Νάτο θα συζητηθεί όταν βρεθεί αμοιβαία αποδεκτή λύση για το όνομα (μια και οι απόψεις παίρνονται με ομοφωνία στη Συμμαχία).

Ένα ερώτημα λοιπόν είναι αν θέλει η Ελλάδα να μπει η πΓΔΜ στο Νάτο. Ένα δεύτερο ερώτημα είναι αν θέλει η Ελλάδα να αυξήσει τα ερείσματα στο κράτος των Σκοπίων. Θα υπέθετα ότι και στα δύο, η απάντηση είναι θετική: το Νάτο είναι στρατηγική επιλογή και, όσον αφορά την επιρροή, δεν θα ήθελε κανένας Έλληνας στον βόρειο γείτονα να ακούγονται μόνο η Αλβανία (ομοεθνείς με το 25% του πληθυσμού), η Βουλγαρία (ιστορικός "διεκδικητής" άπασας της κυρίαρχης εθνότητας), η Σερβία (πρώην αφεντικό στη Γιουγκοσλαβία, χώρα εκτός Νάτο και φιλορωσική) και η Τουρκία (που το 2008, αν προσέξετε, έβαλε αστερίσκο ότι αναγνωρίζει την χώρα με το συνταγματικό της όνομα - και που έχει εκεί μειονότητα της τάξης του 5%). Αν το καλοσκεφτεί κανείς, είμαστε οι πιο φιλικοί γείτονές τους.

Δεν είναι όμως αυτά που συζητούνται τον τελευταίο καιρό στον εσωτερικό μας δημόσιο διάλογο (ούτε στο πώς αντανακλάται αυτός προς τα έξω). Όπως και το 1992, έτσι και τώρα κυριαρχεί μια φοβική και αμυντική αντιμετώπιση, άπαξ και το ζήτημα φαίνεται "να αρχίζει και να τελειώνει" στο συναισθηματικά φορτισμένο (πλην) εργαλείο, το θέμα του ονόματος. Δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο τα συλλαλητήρια να χρησιμοποιούνται από την κυβέρνησή μας ώστε να δικαιολογήσει μια πιο σκληρή διαπραγματευτική θέση (ή να φορτώσει ένα βολικό do-nothing ναυάγιο στην "σκοπιανή αδιαλλαξία"). Δεν μπορεί επίσης να αποκλειστεί το ενδεχόμενο να τα χρησιμοποιήσουν και άλλοι, σύμμαχοι και μη, για τις δικές τους επιδιώξεις, τονίζοντας πόσο "εχθρική" δήθεν γίνεται η Ελλάδα (ήδη το βράδυ του αθηναϊκού συλλαλητηρίου κυκλοφόρησε μεταξύ άλλων ο τίτλος ειδήσεων "anti-Macedonia rally"). Θα δείξει.

Το παρελκόμενο. Γίνεται αρκετή συζήτηση για την παρουσία και ομιλία του Μίκη Θεοδωράκη στο συλλαλητήριο της Αθήνας. Με έκπληξη, πολλοί διαπιστώνουν ασυνέπεια πολιτικών θέσεων του μεγάλου συνθέτη, ξεχνώντας ότι έχει περάσει από όλους τους πολιτικούς χώρους (στα χρόνια που ζω μόνο: ΚΚΕ εσωτερικού, ΚΚΕ, ΝΔ ως ενεργός πολιτικός - υποστηρικτής του Πασόκ αργότερα, των "πλατειών" το 2011, του Τσίπρα πριν 2 χρόνια). Αυτό που σόκαρε ιδιαίτερα χθες είναι ο υποτιθέμενος ασπασμός της ακροδεξιάς. Ουσιαστικά πολλοί από τους σοκαρισμένους υιοθετούν την οπτική του χρυσαυγίτη βουλευτή Κασιδιάρη: από την (υποχρεωτική για εφήβους, μην τρελαίνεστε) συμμετοχή του Μίκη στη νεολαία Μεταξά, έως την συμπαράταξή του με "εθνικιστές" (βλ. νεοναζί), τα ενδιάμεσα παραγράφονται.

Η άποψη αυτή υπονοεί ότι το χθεσινό συλλαλητήριο ήταν "της ακροδεξιάς". Πάει παρέα με άλλες εκτιμήσεις που ανεβάζουν τη δύναμη της Χρυσής Αυγής σε 150.000 ή 1.500.000 ανθρώπους -ανάλογα με την εκτίμηση του αριθμού των συμμετεχόντων, άλλο άλυτο πρόβλημα αυτό- χρεώνοντας στη ναζιστική οργάνωση όλους τους διαδηλώσαντες. Φυσικά η θέση αυτή δείχνει άγνοια και ανοησία. Κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί την παρουσία επώνυμων ή ανώνυμων ακροδεξιών. Τόσο στη Θεσσαλονίκη όσο και στην Αθήνα δεν έλειψαν τα κάθε καρυδιάς καρύδια, μεταξύ των οποίων και ομιλητές, που όχι απλώς λαμβάνουν τη μαξιμαλιστική θέση που κυριάρχησε (καμία χρήση της λέξης "Μακεδονία") αλλά και ισχυρίζονται διάφορες ανακρίβειες ή τέρατα (π.χ. "200.000 Έλληνες καταπιεσμένη μειονότητα", "οι μισοί είναι γύφτοι και οι άλλοι μισοί Αλβανοί", "το κρατίδιο πρέπει να το απορροφήσουμε"). Πήγαν όμως και πάρα πολλοί που έμειναν στο απλό, απλοϊκό ίσως, φαινομενικά ουτοπικό αίτημα, επειδή έτσι πιστεύουν ειλικρινά ότι είναι το σωστό (έστω ως αρχική διαπραγματευτική θέση) και επειδή έχουν πειστεί -όχι παράλογα- ότι το εθνικό θέμα πάει να αντιμετωπιστεί χωρίς συζήτηση και διαβούλευση, περίπου στα κρυφά.

Αυτοί δεν είναι ακροδεξιοί, δεν είναι καν δεξιοί απαραίτητα, ούτε πήγαν να ρίξουν την κυβέρνηση για να φέρουν την επόμενη και συγκεκριμένα τον Μητσοτάκη - που έσπευσε όπως πολλοί να αγκαλιάσει το πρώτο συλλαλητήριο, πλην όμως το κόμμα του δεν παίρνει θέση για το μακεδονικό, περιμένοντας να τοποθετηθεί δήθεν επί ολοκληρωμένης κυβερνητικής πρότασης. Εδώ είναι και ένα σοβαρό μέρος του προβλήματος, αν το σκεφτεί κανείς. Το ότι οι ηγεσίες δεν παίρνουν θέση. Ούτε η κυβέρνηση πήρε, ούτε η κυβέρνηση-εν-αναμονή πήρε. Τα κενά, η φύση (η ζωή) τα συμπληρώνει. Ποιος πήρε θέση; Αυτός που σπεύδει να πάρει πάντα, τα τελευταία κάμποσα χρόνια. Αυτός ο χώρος που έχει επιβάλει -και όχι μόνο στην Ελλάδα- μεγάλο κομμάτι της πολιτικής του ατζέντας, επειδή οι άλλοι (άραγε επειδή την έχουν δει "ρεαλιστές διαχειριστές";) συχνά αποφεύγουν να ορίσουν την δική τους.

Η σκληρή λαϊκιστική δεξιά, λοιπόν, είναι αυτή που έχει χτυπάει το νταούλι για να χορεύουν οι άλλοι. Το είδαμε στο μεταναστευτικό. Το είδαμε, νωρίτερα, στο Κυπριακό. Το βλέπουμε και εδώ. Δεν μπορεί να μην υπάρχουν και άλλες θέσεις για τα ζητήματα. (Και φυσικά υπάρχουν και διαβαθμίσεις.) Δεν μπορεί αυτές οι άλλες θέσεις (φιλελεύθερες, ανθρωπιστικές, διεθνιστικές ή όπως αλλιώς τις χαρακτηρίσεις) να μην μπαίνουν στη βάσανο της συζήτησης επειδή οι φορείς τους συχνά προτιμούν να μην συνδιαλέγονται καν με "φασίστες". Δεν μπορεί -και λόγω αυτής της αποφυγής- οι τρεις παραπάνω όροι (φιλελευθερισμός, ανθρωπισμός, διεθνισμός) να έχουν αρχίσει να στιγματίζονται ευρύτατα ως φρουφρού κι αρώματα.

Δεν μπορεί, τέλος, να συνεχίσει να κερδίζει χώρο με όλα αυτά ο πραγματικός φασισμός και ρατσισμός, που εκδηλώνεται όχι απλά με χοντράδες και έλλειψη τακτ (κάτι που θέλει κι αυτό την ψύχραιμη και σταθερή απάντησή του) αλλά και με ξεκάθαρες παραβιάσεις νόμου και -το χειρότερο- με περιφρόνηση της αξίας που έχει η τήρηση των νόμων. Και που, όπως μεταξύ άλλων θύμισαν και κάποια λόγια του Μίκη (έστω και εκτός των συμφραζομένων), δεν περιορίζεται μόνο στην ακροδεξιά.

31 Ιαν 2018

Ράμο, φίλε μου, σε περιμένω να 'ρθεις και πάλι

Ο τραγουδιστής Βασίλης Παϊτέρης δεν είναι το μόνο δημόσιο πρόσωπο που περιπλανήθηκε σε διάφορους πολιτικούς χώρους.

Τον είδαμε στο ΔΗΚΚΙ, κόμμα που ιδρύθηκε από δυσαρεστημένους Πασόκους υπό τον Τσοβόλα στη δεκαετία του '90.
















Το 2004 κατέβηκε με τη Νέα Δημοκρατία, της οποίας τη νίκη πανηγύρισε με ένα τραγούδι. (Λέγεται μάλιστα ότι το συγκεκριμένο περιστατικό ήταν αφορμή για να ναυαγήσει η μεταγραφή του στον Σύριζα, το 2012.) Ποιο ήταν το τραγούδι, άραγε; Όχι, δεν επρόκειτο για τον "ύμνο της ΝΔ".

Το έργο του Ρόμπερτ Ουίλιαμς, που ήρθε στο προσκήνιο πρόσφατα χάρη στη διαφήμιση του παιχνιδάδικου με τον Ζορρό-Ψωμιάδη, κυκλοφορούσε σε κασέτες στη δεκαετία του '80 και -μαζί με άλλα άσματα της Γαλάζιας Γενιάς- κράτησε ζωντανό το φρόνημα ενός μικρού πυρήνα, τον καιρό που δεν ήταν cool να δηλώνεις δεξιός.

Ούτε και το 2004 ήταν cool η Δεξιά, ήταν όμως η ΝΔ - ακριβώς γιατί δεν ήταν πια Δεξιά. Είχε μετακινηθεί προς το κέντρο, χτίζοντας μηχανισμούς που αντέγραφαν το Σοσιαλιστικό Κίνημα. Κλαδικές το Πασόκ; ΕΚΟ (ειδικές κομματικές οργανώσεις) η Νέα Δημοκρατία. Δεν είχαν λοιπόν πρόβλημα να βρουν στέγη σε αυτήν οι πρώην δηλώνοντες (κεντρο)αριστεροί.

Και -για να γυρίσουμε στα τραγούδια- δεν χρειαζόταν να λες το ρεφραίν για την πατρίδα και τη θρησκεία. Ο Παϊτέρης στο μπλε "πάρτυ στις 7 του Μάρτη" έπαιξε ένα δικό του κομμάτι. ΟΚ, τρόπος του λέγειν δικό του.

Τα Λόγια Κλειδωμένα εμφανίζονται να έχουν μόνο στιχουργό: τον πολυγραφότατο Βαγγέλη Κωνσταντινίδη (βλ. και One Last Breath, ελληνική συμμετοχή στη Eurovision το 2015). Ως προς τη μουσική αναφέρονται ως "παραδοσιακό". Αυτός ο χαρακτηρισμός όμως αδικεί την πραγματικά περιπετειώδη διαδρομή της μελωδίας.

Εν αρχή ην η Ινδία. Τόπος καταγωγής των Ρομά, σύμφωνα με τις επικρατούσες θεωρίες. Ταυτόχρονα: η χώρα με πάνω από ένα δις κατοίκους και σχεδόν άλλες τόσες ταινίες (βλ. και Bollywood). Μία από τις πάμπολλες, γυρισμένη το 1964, έχει τον τίτλο Dosti - Φιλία (λέξη που απαντάται και σε άλλες γλώσσες, έως και τούρκικα, παρεμπιπτόντως). Αφηγείται την ιστορία των φίλων Μόχαν και Ράμου - τυφλός ο πρώτος και χωλός ο δεύτερος, συγκινούν παίζοντας μουσική στον δρόμο και επιβιώνοντας μέσα από τον θάνατο που τους τριγυρίζει από παντού.



















Την ίδια χρονιά ('64) ένας B. Milivojević φέρεται να έχει ενορχηστρώσει και γράψει τους πρώτους στίχους του "παραδοσιακού" τραγουδιού Ramu Ramu. Το τραγούδι αυτό τραγουδήθηκε από τον Γιουγκοσλάβο (τότε Ο.Δ. Μακεδονίας) Ρομά Μουχαρέμ Σερμπεζόφσκι, προστατευόμενο της θρυλικής εκλιπούσας Έσμα Ρετζέποβα. Σύμφωνα με ένα βιβλίο (συγγραφέας: Carol Silverman) για τη μουσική των Βαλκάνιων Ρομά, ο δίσκος του Σερμπεζόφσκι παρουσιάζει το τραγούδι ως παραδοσιακό ινδικό, ενώ από εθνομουσικολόγους συμπεραίνεται ότι ο B. Milivojević εμπνεύστηκε στην ενορχήστρωση από το γενικό ήχο του σάουντρακ της ταινίας Dosti - καθώς κανένα από τα τραγούδια των Μόχαν και Ράμου δεν δείχνει να αποτελεί το πρωτότυπο για το Ramu Ramu.

Στις επόμενες δεκαετίες το τραγούδι έγινε πολύ γνωστό σε ολόκληρη την πρώην Γιουγκοσλαβία (ως Ramo Ramo Druže Moj - Ράμο Ράμο Φίλε Μου). Όπως ξέρουμε η χώρα διαλύθηκε και ομοίως σκόρπισε και ο κόσμος των τραγουδιών της. Ο Σερμπεζόφσκι έγινε Βόσνιος και μάλιστα πολιτεύτηκε στην καινούργια του χώρα. Το δε τραγούδι για τον Ράμο(υ), μετά την αρχή των γιουγκοσλαβικών πολέμων, φαίνεται ότι έγινε έρμαιο της λήθης, της σύγχυσης, των διασκευών - και, φυσικά, της πολιτικής.

- Ο Βασίλης Παϊτέρης τραγούδησε τα "Λόγια Κλειδωμένα" (που, αν δεν καταλάβατε ακόμη, έχουν τη μελωδία του Ράμο) το 1993 - λίγο πριν φύγει από την εξουσία η ΝΔ και 11 χρόνια πριν πανηγυρίσει την επόμενη νίκη της ο τραγουδιστής.

- Ο Βούλγαρος Σάσο Ρόμαν, το 1997, έβγαλε το "Όι, Σάσκο!", στον ίδιο ακριβώς σκοπό.

- Την ίδια χρονιά ('97), μαθαίνουμε από τα "Νέα" ότι παραλίγο να προκληθεί διπλωματικό επεισόδιο όταν, σε μια διαβαλκανική συνάντηση στην Αθήνα, τα "Λόγια Κλειδωμένα" τραγουδήθηκαν ως σέρβικο τραγούδι - παρουσία του Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς! Ο τότε Σέρβος ηγέτης γράφεται ότι τσίνισε, μια και το τραγούδι θεωρήθηκε απόδοση "κροατικού". Ενδιαφέρουσα σύμπτωση το ότι ο τραγουδιστής-διασκεδαστής των πολιτικών, όπως και ο στιχουργός Κωνσταντινίδης, έχει κι αυτός συνδέσει το όνομά του με ατυχή ελληνική εμφάνιση στη Γιουροβίζιον: πρόκειται για τον αρκετά γνωστό (και από άλλους συνειρμούς, όπως π.χ. η Δήμητρα Λιάνη), Τάκη Μπινιάρη.

- Πιο πρόσφατα (2016), ο Σέρβος ΥπΕξ Ντάτσιτς ξαναέφερε το Ράμο Ράμο στο προσκήνιο. Όπως δήλωσε αποκλειστικά σε περιοδικό της χώρας του, τραγούδησε (!) προς τιμήν του Αλβανού πρωθυπουργού Ράμα. Ο Ντάτσιτς διευκρίνισε ότι ερμήνευσε το "Ο, Σόλε Μίο!" μια και, όπως είπε, δεν ήξερε να τραγουδά το Ράμο Ράμο Φίλε Μου (έτσι μεταφράζεται) που εμφανώς θα ήταν πιο ταιριαστό για την περίπτωση.

Αφορμή για το κείμενο αυτό έδωσε μια όμορφη βραδιά σε έθνικ (σλαβομακεδονικό - μέρες που είναι) εστιατόριο του Ζάγκρεμπ, στο οποίο το Ράμο Ράμο ήταν μία από τις λίγες απόλυτα αναγνωρίσιμες μελωδίες (ανάμεσα σε, γενικά, οικεία ακούσματα). Κάποια στιγμή ελπίζω να καταλάβω τι στο καλό έχει αυτό το τραγούδι και κάνει Σέρβους πολιτικούς να το αποφεύγουν...

26 Ιαν 2018

Πολιτικές συγκεντρώσεις, επιχειρηματολογίες, συνθηματολογίες

Κι ενώ, όπως καταλαβαίνω, η Ελλάδα ξεκίνησε το 2018 ασχολούμενη με το "Μακεδονικό", ας συμπληρωθεί η πρόσφατη αναφορά μου - που περιέχει συνδέσμους και σε δύο παλιότερες γύρω από το θέμα - με σχολιασμό πρόσφατων γεγονότων. Είπε ο καθένας τα δικά του, οπότε ένα παραπάνω κείμενο δεν βαραίνει κανέναν, η δε απουσία του μπορεί να παρεξηγηθεί (ο σιωπών δοκεί συναινείν, κ.λπ.).

Εισαγωγή. Φίλος παραπονέθηκε ότι κάποιοι τον αντιπάθησαν αυτές τις μέρες, επειδή εκφράστηκε διαφορετικά ως προς αυτούς. Εδώ, κομμένα αυτά! Μπορούμε να διαφωνούμε και να συνεχίσουμε να συμπαθούμε αλλήλους. Επιβιώσαμε (με ελάχιστες απώλειες) στο δημοψήφισμα, σε μέρες που πραγματικά τράνταξαν τη χώρα - και συνεχίζουν να την επηρεάζουν, αν τυχόν το ξεχάσατε δοκιμάστε να σηκώσετε 2000 ευρώ από την τράπεζα. Δεν θα την πάθουμε τώρα, ελπίζω.

Πολιτικές συγκεντρώσεις. Θυμάμαι το 2011, τότε που ξεκίνησαν οι "αγανακτισμένοι". Τον πρώτο καιρό περνούσαν πολλοί από εκεί, και άνθρωποι που δεν είχαν πάει ποτέ σε διαδήλωση. Ήταν όμορφα, λέγανε, δεν είχε καν "μεμονωμένα" έκτροπα όπως αυτό της περασμένης Κυριακής, με πλήθος που έκαψε ένα νεοκλασικό επειδή στέγαζε κατάληψη. Περνούσαν καλά, έριχναν μούντζες στη βουλή, ένιωθαν αδελφωμένοι και αντισυστημικοί. Μετά αυτό όλο εξελίχθηκε: άρχισαν οι μολότοφ στις διαδηλώσεις για συγκεκριμένα μέτρα, ήρθε το φθινόπωρο και έμειναν οι hard-core, έκαναν ψηφίσματα και άφηναν να κάνουν παιχνίδι κάτι δήθεν αντιπροσωπευτικές "επιτροπές" - και στο τέλος γεννήθηκε ένα εθνικιστικό κόμμα του 10%, εκτοξεύτηκε ένα νεοναζιστικό στο 7% και last but not least οι Πασόκοι δημόσιοι υπάλληλοι έγιναν Σύριζα και ο πολιτικός χάρτης της χώρας άλλαξε όπως άλλαξε. Τα συμπεράσματά μου είναι:
- Δεν υπήρχε περίπτωση να μη γίνουν συγκεντρώσεις. Κάποιοι τις διοργανώνουν, κάποιοι άλλοι πάνε να τις καπελώσουν επιτόπου, συνήθως επωφελούνται κάποιοι τρίτοι που έρχονται αργότερα και ξεπερνούν τους "λαγούς".
- Αυτά τα love-affairs δεν κρατούν πολύ. Ό,τι αρχίζει φαινομενικά αγνό, μετά χαλάει.
- Ό,τι έγινε με τις "πλατείες" κάλλιστα μπορεί να γίνει με το Μακεδονικό.

Οι επιχειρηματολογίες και συνθηματολογίες.
1. Το πλήθος διατηρεί το ίδιο σύνθημα όπως το 1992. Έλειψε τότε (και μάλλον είναι αργά για να εμφανιστεί σήμερα) η ηγεσία που θα το διαμόρφωνε έτσι ώστε να μην αφήνει καμιά παρερμηνεία και κανένα λογικό κενό. Όταν ξαφνικά εμφανίζεσαι να αποκαλείς "ελληνική" μια νυν χώρα, πρώην περιφέρεια ξένου κράτους που την δεχόσουν με αυτό το όνομα έως πρόσφατα -διότι ναι, έως το 1991 την δεχόμασταν- εκπέμπεις ένα περίεργο σήμα, που πιθανότατα αλλοιώνει αυτό που αισθάνεσαι. Η Γερμανία του Κολ (σε ένα επεισόδιο της δεκαετίας '80) "μάζεψε" τους διαδηλώνοντες πρόσφυγες της -νυν πολωνικής- Σιλεσίας και απογόνους τους. Το αρχικό τους σύνθημα, "η Σιλεσία είναι δική μας", αντικαταστάθηκε με το "η Σιλεσία είναι η πατρίδα μας". 

2. Ομοίως αδύναμο και τελματωμένο βρίσκω και το σοβαρότερο κομμάτι της διαδεδομένης μεταξύ των Ελλήνων επιχειρηματολογίας (πέρα από την αναμφισβήτητη ελληνικότητα του αρχαίου λαού) - αυτό για τα γεωγραφικά όρια. Υπάρχει μια καλά τεκμηριωμένη και βάσιμη άποψη (που την διαβάζω ήδη από την εποχή της εγκυκλοπαίδειας Δομής): ότι η αρχαία ελληνική Μακεδονία (αεΜ) δεν συμπεριελάμβανε τα Σκόπια. Ωστόσο, η αεΜ δεν ταυτιζόταν με τα όρια του σημερινού ελληνικού γεωγραφικού διαμερίσματος. Για την ακρίβεια, η αεΜ άλλαζε έκταση. 
- Το βασίλειο, πριν την εποχή της μεγάλης ακμής (Φίλιππος-Αλέξανδρος), ουσιαστικά βρισκόταν μεταξύ Πιερίας και Πρέσπας. Η Θεσσαλονίκη ιδρύθηκε στην ελληνιστική εποχή, η Αμφίπολη και η Χαλκιδική ήταν αποικίες των νότιων Ελλήνων, τον χρυσό του Παγγαίου (κοντά στη σημερινή Καβάλα) τον εκμεταλλεύονταν οι Θάσιοι. 
- Μετά τις επεκτάσεις του βασιλείου της αεΜ και στα μεταγενέστερα στάδια της ιστορίας, η ονομασία χρησιμοποιήθηκε για μια ευρύτερη περιοχή στην ρωμαϊκή (και πρωτοβυζαντινή) ιστορία: η επαρχία της Μακεδονίας περιελάμβανε (πάνω-κάτω) μεγάλο μέρος της σημερινής ελληνικής και μεγάλο μέρος της πΓΔΜ. 
- Στο αγαπημένο Βυζάντιο, ως Μακεδονία φαίνεται ότι ονομάστηκαν άλλες περιοχές, ανατολικότερα (Θράκη). Φαίνεται ότι αυτή η διάχυση παρέμεινε έως τα τέλη του 19ου αιώνα: στην Ανδριανούπολη (ανατολική Θράκη, τουρκικό έδαφος) ένας ονομαστός πύργος λέγεται Makedonya kulesi. Την ίδια εποχή βέβαια τα αντικρουόμενα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα έδωσαν τους δικούς τους ορισμούς που μας ταλανίζουν έως σήμερα.

3. Οφείλω να σημειώσω ότι δεν λείπουν αδυναμίες, υπερβολές ή και ψέματα και από την αυτοαποκαλούμενη "μη εθνικιστική" επιχειρηματολογία και (φυσικά) συνθηματολογία:
- "Επειδή στο συλλαλητήριο ήταν και η Χρυσή Αυγή, όποιος πήγε στο συλλαλητήριο συγχρωτίζεται μαζί της". Το πολύ ενδιαφέρον είναι όταν αυτά τα βλέπεις από υποστηρικτές του ΟΧΙ στο δημοψήφισμα του 2015, που ζωντανά ή νοερά χόρευαν στο Σύνταγμα μαζί με τους Χρυσαυγίτες και πανηγύριζαν τότε το ίδιο πράγμα με τον Κασιδιάρη. Having said that, αν συνειδητοποιούσα ότι και στα δύο πρόσφατα σοβαρά θέματα μαζικής ενασχόλησης, ήτοι την ευρωπαϊκή πορεία της χώρας (2015) ή τις προτάσεις επίλυσης ενός διμερούς θέματός της (2018) συμπορεύομαι με την ΧΑ, θα άρχιζε να με προβληματίζει.
- "Μόνο στην Ελλάδα υπάρχουν οδοί με ονόματα χαμένων πατρίδων". Σοβαρά; Μάλλον δεν έχουν ταξιδέψει εκτός χώρας όσοι τα υποστηρίζουν αυτά. Δεν είναι καν βαλκανικής εμβέλειας το φαινόμενο - όσο αλυτρωτισμός είναι οι οδοί γερμανικών πόλεων με ονόματα όπως Koenigsberger (για το ρωσικό Καλίνινγκραντ) ή Pressburger (για την σλοβακική Μπρατισλάβα), τόσο (λίγο) είναι και μια πλατεία Ανατολικής Θράκης ή Βορείου Ηπείρου. 
- Ιδιαίτερα ενοχλητικό βρήκα τον χλευασμό μιας παραδοσιακής στολής από μια σαχλή πλην δημοφιλή εκπομπή. Μάλλον εντάσσεται στην ισοπεδωτική νοοτροπία που επέβαλαν στους εαυτούς τους όσοι ήρθαν στις πόλεις το '50 και '60 εγκαταλείποντας τα χωριά τους (οι γονείς πολλών από εμάς ήταν αυτοί), η οποία δυστυχώς επιβιώνει. Οι ενδυμασίες, τα φαγητά, οι χοροί και οι μουσικές είναι τα αυθεντικά στοιχεία που κάνουν ξεχωριστό τον κάθε τόπο - συμβάλλουν και αυτά (για να δούμε και την υλιστική πλευρά του θέματος) στην μόνη σοβαρή εισροή ευπρόσδεκτου ξένου χρήματος σε αυτήν την ταλαίπωρη χώρα, αυτόν τον καιρό. Και, στις ιδιαίτερες μεθοριακές περιοχές, ο λαϊκός πολιτισμός είναι και γέφυρα με τα αντίστοιχα στοιχεία του γείτονα - όπως διαπιστώνει οποιοσδήποτε Έλληνας που (ενίοτε με γνήσια έκπληξη, λόγω πρότερης άγνοιας) θα ακούσει χάλκινα και ζωναράδικα πέρα από τη γραμμή που τραβήχτηκε στη δεκαετία του 1910.

Ρατσισμός. Η Ελλάδα δυστυχώς είναι πολύ πιο ξενοφοβική και πιο χυδαία από ό,τι το 1992. Η επίθεση που εξαπολύθηκε στον διευθυντή της ΕΡΤ-3, ενός καναλιού που -κατά τη γνώμη μου- δεν έχει σοβαρό λόγο ύπαρξης και που κατηγορήθηκε ότι δεν έκανε ζωντανή σύνδεση με το συλλαλητήριο (λες και υποχρέωση κάθε καναλιού είναι να μεταδίδει ζωντανά ένα προγραμματισμένο γεγονός, αλλά ας το δεχτούμε - έχουμε άλλωστε μάθει να υπάρχει απευθείας σύνδεση και σε ασήμαντα περιστατικά), επικεντρώθηκε στο ότι είναι δήθεν Πακιστανός. Λες και είναι κακό να είσαι γεννημένος αλλού και να έχεις πόστο σε ΑΕ του δημοσίου. Ο συγκεκριμένος βέβαια, δεν είναι καν Πακιστανός. Από το Μπαγκλαντές είναι (που ήταν "ανατολικό Πακιστάν" πριν γεννηθώ εγώ και που οι κάτοικοί του δεν μιλάνε τη γλώσσα ουρντού του Πακιστάν, αλλά την μπενγκάλι). Ζει στην Ελλάδα από τη δεκαετία του 1980 και είναι παντρεμένος με δημοσιογράφο - η οποία, παρεμπιπτόντως, δέχτηκε bullying από τον Βαρουφάκη, που με ύφος (και ανάλογο ήθος) της θύμισε ότι, χάρη στους αγώνες ανθρώπων όπως Αυτός, έχει εκείνη τη δουλίτσα της.

Υποκρισία. Ήθελα να 'ξερα, πόσοι από τους συμμετέχοντες στο συλλαλητήριο έχουν πάει στο καζίνο της Γευγελής. Ο Βασίλης Καρράς -για τον οποίο διαφημίστηκε ότι τραγούδησε πρόσφατα σε νυχτερινό μαγαζί την Μακεδονία την ξακουστή- είναι απλά ο ηγέτης τους, αλλά δεν είναι ο μόνος. Εκείνος φαντάζομαι θα πήρε λεφτά - άλλοι, ακουμπάνε.

20 Ιαν 2018

"Καλύτερα φέσι ανατολίτικο παρά πιλίκιο φράγκικο"

Για να είστε καλύτερα προετοιμασμένοι για τους "ηγέτες του [κυριολεκτικού] αύριο" -ειδικά αν πιστεύετε ότι το όνομα είναι η ψυχή- να τον λέτε σωστά, Φραγκούλη ΦΡΑΓΚΟ και όχι Φράγκο ΦΡΑΓΚΟΥΛΗ.

Δεν θα μιλήσει ο εικονιζόμενος (εξ όσων γνωρίζουμε), άλλος θα είναι


14 Ιαν 2018

Μακεδονική σαλάτα, 2018 μ.Χ.

Τα ίδια που έλεγα από την αρχή, τα ίδια θα έλεγα και τώρα για το θέμα της σχέσης μας με την πΓΔΜ. Μπορείτε να διαβάσετε εδώ μια ιστορική αναδρομή (γραμμένη το 2007) και εδώ μια αποδόμηση (γραμμένη το 2009) διαφόρων υπερβολών που ακούσαμε και θα ακούμε στην Ελλάδα. Όσον αφορά τα ανιστόρητα και ανυπόστατα που λένε οι υπερβολικοί της άλλης πλευράς, είχα ήδη πριν από 25 χρόνια ανταλλάξει γράμματα με αρθρογράφο έγκριτης (τότε τουλάχιστον) βρετανικής εφημερίδας, στις σελίδες της οποίας είχαν βρει γόνιμο έδαφος οι γελοίες θεωρίες, ότι και καλά οι αρχαίοι Μακεδόνες δεν ήταν ακριβώς Έλληνες, λες και αυτό σημαίνει ότι ήταν περίπου Λευκορώσοι* ή ότι τότε το έθνος σήμαινε το ίδιο πράγμα όπως στην Ευρώπη από τον 19ο αιώνα και μετά. Οι σοβαροί Σλαβομακεδόνες ξέρουν ότι οι Σλάβοι κατέβηκαν στα Βαλκάνια στο δεύτερο μισό της πρώτης μ.Χ. χιλιετίας. Δεν υπάρχει λοιπόν συζήτηση για πράγματα που έχουν λυθεί και ανήκουν στο απώτερο παρελθόν. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν ουσιώδη ζητήματα στη σύγχρονη εξωτερική πολιτική, που πηγαίνουν πιο πέρα από το ψυχολογικό αλλά και πρακτικό θέμα της αμοιβαία αποδεκτής ονομασίας.

Στα Βαλκάνια (και όχι μόνο - δείτε εδώ, http://yankogohome.blogspot.hr/2017/06/blog-post.html, ομοιότητες από Καύκασο μεριά) όπως γνωρίζουμε κάθε χώρα έχει θέματα με όλους ανεξαιρέτως της γείτονές της. Η συγκεκριμένη χώρα (πΓΔΜ) δεν έχει διέξοδο στη θάλασσα - κάθε μέτρο των συνόρων της το μοιράζεται με άλλους, που συνήθως κάτι διεκδικούν (όχι αυστηρά εδαφικό). Η Αλβανία έχει ομοεθνείς της σε μια συνεχόμενη ζώνη που εφάπτεται στο κράτος της αλλά και στο Κόσοβο - σχεδόν το ένα τέταρτο του πληθυσμού είναι Αλβανοί και ο βαθμός συμμετοχής τους στην εξουσία είναι ένα διαρκώς ανοικτό ζήτημα στην πΓΔΜ. Η Σερβία όπως και οι άλλες πρώην γιουγκοσλαβικές χώρες έχει αναγνωρίσει μακεδονική εθνότητα, δεν έχει διατυπώσει εδαφικές διεκδικήσεις αλλά μέσω του Πατριαρχείου (της) διατηρεί το τελευταίο απομεινάρι της μετά το 1912 "μεγάλης Σερβίας", την αρχιεπισκοπή Οχρίδας που αντιτίθεται στην "σχισματική" διάδοχό της, την "μακεδονική" ορθόδοξη εκκλησία με την οποία δηλώνουν συμπόρευση οι περισσότεροι ορθόδοξοι της πΓΔΜ. Τέλος, η Βουλγαρία αναγνωρίζει μόνο έμμεσα τη χωριστή εθνότητα και γλώσσα, μια και όπως είναι φυσικό η κοινή της γνώμη τείνει να υπερτονίζει τις ομοιότητες των δύο λαών.

Θα μπουν άραγε όλα αυτά τα ζητήματα στο τραπέζι, με αφορμή τις συζητήσεις για ένταξη της πΓΔΜ στο ΝΑΤΟ; Οι τρεις από τους τέσσερις γείτονες είναι ήδη μέλη. Ο τέταρτος (Σερβία) δεν είναι καν υποψήφιο μέλος και τελεί υπό την επιρροή της αντινατοϊκής Ρωσίας. Ίσως δεν είναι άσχετο με αυτό το τελευταίο, το ότι ο Έλληνας ΥπΕξ μίλησε για αναμενόμενη πρωτοβουλία του ΟΗΕ, σε απόπειρα να βγάλει το θέμα από το "στενό" πλαίσιο του ΝΑΤΟ. Βλέπουμε αυτές τις μέρες αρκετούς στην Ελλάδα να διακηρύσσουν τη θέση τους για το ποιο είναι το σωστό όνομα, ή και να προτείνουν δημοψήφισμα (σαν κλασικοί Έλληνες που θεωρούν ότι ο καθένας δικαιούται άποψης για τα παιδιά των τρίτων), αλλά θα είχε ενδιαφέρον να ακούγαμε θέσεις κομμάτων για τις γεωπολιτικές παραμέτρους που διαφαίνονται.

*Κοντά στη Λευκορωσία θεωρείται ότι ζούσαν τα προ Χριστού χρόνια οι Σλάβοι.


5 Δεκ 2017

Αντβεντ-ισμός στο Ζάγκρεμπ

Φέτος μπόρεσα να σχηματίσω άποψη και μπορώ να το πω με βεβαιότητα. Τα Χριστούγεννα εδώ δεν γίνονται ψυχαναγκασμός. Στην Ελλάδα είχα μποϊκοτάρει ραδιοφωνικούς σταθμούς διότι από τον Οκτώβριο κιόλας έβαζαν τα γνωστά χιλιοακουσμένα. Εδώ πριν μπει ο Δεκέμβριος δεν είχα ακούσει τίποτα "εορταστικό" στα ΜΜΕ, ιδίως στο ραδιόφωνο (που ακούω καθημερινά για καμιά 45αριά λεπτά, αλλάζοντας σταθμούς). Ίσως επειδή υπάρχει μια αλληλουχία εορτών πιο πριν (στην οποία μπορούμε να προσθέσουμε και τα Halloween & Thanksgiving, αργίες για το διεθνές σχολείο). 
  • 1η Νοεμβρίου των Αγίων Πάντων - για πολλές μέρες τα νεκροταφεία ξεχειλίζουν από κόσμο (κάτι σαν παρατεταμένο Ψυχοσάββατο). 
  • 18η Νοεμβρίου ημέρα μνήμης για το Βούκοβαρ - όσα πλαστικά φαναράκια με κερί δεν πουλήθηκαν για των Αγίων Πάντων, πουλιούνται τότε, και τοποθετούνται στη λεωφόρο Βουκοβάρσκα και σε άλλα σημεία της πόλης.
Το "Advent" (συντομευμένη μορφή της 40ήμερης νηστείας που έχει η ορθόδοξη παράδοση, αλλά χωρίς νηστεία πια στους δυτικούς) αρχίζει την 4η προ Χριστουγέννων Κυριακή. Τότε και μόνο τότε μπήκαν, όχι μόνο τα "Λαστ Κρίσμας" κ.λπ. στο ραδιόφωνο και τα μεγάφωνα, αλλά κυρίως οι στολισμοί, τα περίπτερα και οι εκδηλώσεις που, ναι, στην κατανάλωση στοχεύουν, όπως και πολλά από όσα γίνονται στην κοινωνία. Εδώ στις πιο κρύες χώρες επιτελούν και μια άλλη λειτουργία, αρκετά σημαντική: να βγάλουν τον κόσμο από το σπίτι και να δώσουν κίνηση και ζωή εκεί που τείνεις να χουχουλιάζεσαι. Θα τελειώσουν στις 7 Ιανουαρίου που είναι τα σέρβικα ορθόδοξα Χριστούγεννα (τελετή παρουσία επισήμων στον Ναό της Μεταμόρφωσης).
Εμείς φτιάξαμε από τώρα τα (νηστήσιμα) μελομακάρονα, μεταφράσαμε τη συνταγή σε ξένους γνωστούς που ενδιαφέρονταν και -για να μην πολυλογώ- θα κάνουμε (εδώ, και αργότερα για κάποιες μέρες στην Ελλάδα) αρκετά παραδοσιακά αλλά και "ξενόφερτα" πράγματα, χωρίς ενοχές και υπέρμετρους προβληματισμούς, επειδή μας αρέσει. Και -σημαντικό επίσης- επειδή δεν νιώσαμε ότι μας πιέζουν (ή μας πρήζουν) να τα κάνουμε.
Καλές γιορτές σε όλους!

19 Νοε 2017

Τρόλλεϋ - χθες, σήμερα και αύριο

Στη γειτονιά μου στον Πειραιά ένα βασικό μέσο συγκοινωνίας ήταν το τρόλλεϋ. Λόγω του συστήματος μονοδρομήσεων, σε ισχύ ήδη από τη δεκαετία του '70 αν όχι νωρίτερα, οι στάσεις του ήταν οι μόνες που βόλευαν για να πάμε στο κέντρο. (Αυτές των λεωφορείων βρίσκονταν μισό χιλιόμετρο μακρύτερα και έπρεπε να διασχίσουμε την Σκυλίτση χωρίς φανάρι.) Όχι πως ήταν και ο γρηγορότερος τρόπος για να φτάσουμε στα στέκια μας στο Πασαλιμάνι. Όπως λέγαμε για ανέκδοτο, αν δεν βιάζεσαι καθόλου παίρνεις το τρόλλεϋ, αν βιάζεσαι πολύ πας με τα πόδια.

Μας φαίνονταν και άχαρα τα τρόλλεϋ, τσουρούτικα σε σχέση με αυτά της Αθήνας. Μου έκανε εντύπωση όταν τα είδα να φιγουράρουν στο τρέιλερ της ταινίας για τον Μπελογιάννη - δεν επρόκειτο όμως για αναχρονισμό. Πράγματι, τα ίδια οχήματα βρίσκονταν σε λειτουργία από το 1948, με τριψήφιους αριθμούς κυκλοφορίας που άρχιζαν από 7. Τα βλέπαμε όλα στο αμαξοστάσιο του Νέου Φαλήρου ή στον δρόμο, με εξαίρεση του 710 που δεν το είχαμε συναντήσει ποτέ και υποθέταμε ότι είχε αποσυρθεί. 

Πολύ κακό image είχαν γενικά τα τρόλλεϋ. Όταν έπεφταν οι "τρολλέδες" (κεραίες) - πράγμα όχι σπάνιο - καθυστερούσαμε και κολλούσε η κυκλοφορία στους στενούς δρόμους της Καστέλλας. Όσοι ταξίδευαν στη δυτική Ευρώπη ή την Αμερική έβλεπαν μετρό ή (στην ηπειρωτική Ευρώπη μόνο) τραμ. Τα ηλεκτροκίνητα λεωφορεία με τις κεραίες τα έβλεπες κυρίως στο "μίζερο" ανατολικό μπλοκ. Κι όταν έγινα συγκοινωνιολόγος, ούτε τότε άκουγα καλή κουβέντα. Δεν υπήρχαν πολλά επιχειρήματα υπέρ των οχημάτων αυτών, που (τότε) εξαρτώνταν από το ηλεκτρικό ρεύμα, δεν είχαν καμιά φοβερή μεταφορική ικανότητα ούτε τρανταχτές ιστορίες επιτυχούς εφαρμογής.

Η Αθήνα όπως ξέρουμε αποφασίστηκε να αποκτήσει μετρό με αρκετές δεκαετίες υστέρησης, αλλά το μετρό από μόνο του δεν λύνει όλα τα ζητήματα. Για το ενδιάμεσο πεδίο εφαρμογής, τις γραμμές με "μέση" μεταφορική ζήτηση - χαμηλή για να δικαιολογήσει μετρό αλλά πολύ ψηλή για λεωφορεία στριμωγμένα στο μποτιλιάρισμα -, δοκιμάστηκαν στην πράξη και στα χαρτιά αρκετές λύσεις. Μάθαμε τους λεωφορειοδρόμους και τις γραμμές κορμού. Ταυτόχρονα, στην καθομιλουμένη μπήκε - από την εποχή Τρίτση - και ο όρος "ελαφρύ μετρό", που διεθνώς περιγράφει αστικά συστήματα σταθερής τροχιάς, συνήθως λίγο πιο πολύπλοκα και αποδοτικά από τα παλιά τραμ.

Το παιχνίδι με τα ονόματα των μέσων μεταφοράς έγινε και πολιτικό/ιδεολογικό. "Τραμολάγνοι" αποκλήθηκαν κοροϊδευτικά όσοι (όχι μόνο στην Ελλάδα) εκθείαζαν τα μέσα σταθερής τροχιάς ως περίπου τη μόνη λύση για αστικές περιοχές. Τα ευρωπαϊκά κονδύλια και η προολυμπιακή προετοιμασία έκαναν να δείχνει εφικτή η εφαρμογή και στην Ελλάδα των επιτυχημένων πειραμάτων σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις, που εγκατέστησαν νέα συστήματα τραμ στο πλαίσιο ριζικής αναμόρφωσης των ιστορικών τους κέντρων.

Αυτό το ρεύμα σκέψης είχε και το συμπλήρωμά του στην ομόφωνη καταδίκη της "Αθήνας της αντιπαροχής". Η ιντελιγκέντσια του Χαλανδρίου και πολλών άλλων προαστίων, στα οποία οι πολυκατοικίες είχαν παρτέρια και "πιλοτές" και τα πεζοδρόμια δεν είχαν πλάκες ανασυγκρότησης, δεν καταδεχόταν πια το γκρίζο και "αφόρητο" κέντρο. Ένα κέντρο για το οποίο φυσικά έφταιγε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, επί των ημερών του οποίου (κυρίως - εννοείται το 1955-63) άλλαξε η εικόνα της πρωτεύουσας, με όλα τα κακά των πανωσηκωμάτων, της κάλυψης χειμάρρων και φυσικά του ξηλώματος του τραμ με την αντικατάσταση από τρόλλεϋ.

Η μελέτη ανάπτυξης μετρό, στο πλαίσιο μιας συνεπούς προσπάθειας ετών (που κατέληξε στον κυρίαρχο ρόλο της εταιρείας του στην ανάπτυξη και λειτουργία του τραμ), συγκέντρωσε ολοκληρωμένα τις διάφορες προτάσεις γραμμών τραμ, προκρίνοντας αυτό το μέσο ως απαραίτητο συμπλήρωμα του νέου μετρό που άνοιξε σταδιακά από το 2000. Αντικείμενο αυτού του κειμένου δεν είναι το αν το τραμ είναι χρήσιμο εν γένει ή αν στην Αθήνα και τον Πειραιά εφαρμόστηκε σωστά. (Όποιος ενδιαφέρεται για τη γνώμη μου επ' αυτού μπορεί να αναζητήσει μέσω Google τις παλιότερες αναρτήσεις αυτού του ιστότοπου.) Μου είχε κάνει ωστόσο εντύπωση η σχετικά μικρή, σχεδόν περιθωριακή αναφορά των παρουσιάσεων στο δίκτυο των τρόλλεϋ. Λες και η Αθήνα, ή μάλλον ο μόνος φορέας που - εκ των πραγμάτων, ως παράλληλη δομή του μπερδεμένου ΟΑΣ (μετέπειτα ΟΑΣΑ) - ασχολείτο με συγκοινωνιακό σχεδιασμό, δεν ήθελε να δώσει μεγάλη σημασία στις δυνατότητες ενίσχυσης ενός μέσου που ήδη υπήρχε και λειτουργούσε, συχνά με μεγάλη αξιοπιστία (ακόμη και σε δύσκολες καταστάσεις όπως ορισμένες μεγάλες κακοκαιρίες που "παρέλυσαν" αρκετές άλλες υπηρεσίες, βλ. τον χιονιά του 2002).

Όχι ότι δεν ήταν συμβατή με το γενικότερο κλίμα αυτή η περιφρόνηση. Αν τα τραμ ήταν κάτι καλό - ή που έπρεπε ο κόσμος να το μάθει ως καλό, ειδικά οι παλιότεροι που το θυμόντουσαν στην παρακμή και κατάργησή του - τότε το τρόλλεϋ ήταν κάτι κακό. Είχε και ζόρικο σωματείο, με μέλος του παλιότερα τον περίφημο Γιάννη Σερίφη. Τα "ΗΛΠΑΠ" εν τέλει καταργήθηκαν ως εταιρεία, ενσωματώθηκαν στη νέα εταιρεία των "οδικών συγκοινωνιών" - το δε δίκτυο, μετά την ενίσχυσή του προ των Ολυμπιακών με μοντέρνα οχήματα (που κινούνται και χωρίς ρεύμα), συνεχίζει λίγο πολύ όπως το ξέραμε, με μερικές μεγάλου μήκους διαδρομές που πλέον εκτείνονται και πολύ πέρα από τα κέντρα των μεγάλων Δήμων Αθήνας και Πειραιά.

Εξυπακούεται ότι ουδέποτε στην πρόσφατη ιστορία ενδιαφέρθηκε άλλη ελληνική πόλη να αποκτήσει τρόλλεϋ. Αντίθετα, είδαμε επανειλημμένα μελέτες και παρουσιάσεις για τραμ σε μεγάλο φάσμα πόλεων, όχι μόνο σε αυτές όπου θα είχε εμφανώς νόημα - Θεσσαλονίκη ή Πάτρα - αλλά και σε μικρότερες, μεταξύ των οποίων και η Καλαμάτα. Τα πλεονεκτήματα των ηλεκτροκίνητων λεωφορείων - κυρίως η περιβαλλοντική επίδοση των σύγχρονων οχημάτων - επαινούνται μάλλον σπάνια.

Ωστόσο, εκτός Ελλάδος υπάρχουν πολλές περιπτώσεις όπου το τρόλλεϋ αποκτά σημαντικότερο ρόλο, είτε με τον εκσυγχρονισμό ή την επέκταση παλιών συστημάτων, είτε με την εγκατάσταση νέων. Δεν είναι πάντα προφανή τα πλεονεκτήματά τους. Δυσκολεύομαι, για παράδειγμα, να δω ποιος ακριβώς είναι ο λόγος που διατηρείται σε ζωή η γραμμή με το μεγαλύτερο μήκος διαδρομής τρόλλεϋ - αυτή μεταξύ Συμφερούπολης και Γιάλτας στην Κριμαία, που διατρέχει 83 χιλιόμετρα, περνά από ορεινό πέρασμα υψομέτρου 752 μέτρων χειμώνα-καλοκαίρι και έγινε (όπως διάβασα) ως "φθηνή εναλλακτική" στην επέκταση του σιδηροδρόμου επί ημερών ΕΣΣΔ έως την ακτή της Μαύρης Θάλασσας. Ένα περιβαλλοντικά φιλικό λεωφορείο θα είχε ίσως περισσότερο νόημα και θα επέτρεπε καλύτερες ταχύτητες.

Η πιο χαρακτηριστική "πόλη των τρόλλεϋ" στην Ευρώπη είναι πάντως εκτός του πάλαι ποτέ ανατολικού μπλοκ και είναι το Σάλτσμπουργκ. Δεν είναι μόνο οι πολλές γραμμές με τα υπερσύγχρονα οχήματα, χρωματισμένα ομοιόμορφα για κάθε γραμμή στην οποία είναι δρομολογημένα. Είναι κυρίως το ότι το "O[berleitungs]bus" αποτελεί το βασικό μέσο συγκοινωνίας - τα μη ηλεκτροκίνητα λεωφορεία είναι συμπληρωματικά μόνο, ενώ οι ράγες περιορίζονται στο σιδηροδρομικό δίκτυο με υπηρεσίες "μικρών" αποστάσεων (για τα προάστια σε ακτίνα δεκάδων χιλιομέτρων, μερικά από τα οποία βρίσκονται εντός γερμανικού και όχι αυστριακού εδάφους - η πόλη είναι μόλις 5 χλμ. μακριά από τα σύνορα).

Όπως και αλλού, έτσι και στο Σάλτσμπουργκ το τρόλλεϋ ήρθε ως μέσο εκσυγχρονισμού. Η πόλη είχε και αυτή (όπως πάμπολλες άλλες) τραμ, το οποίο όμως το 1940 καταργήθηκε. Τα πρώτα οχήματα κυκλοφόρησαν εξοπλισμένα με τον απαραίτητο πολιτικό "καλλωπισμό" (βλ. φωτό) της εποχής - η Αυστρία ήταν ήδη από το 1938 προσαρτημένη στην ομόγλωσση χώρα του Χίτλερ. Ωστόσο το συγκοινωνιακό μέσο δεν φαίνεται να σημαδεύτηκε από τον ναζισμό με τον ίδιο τρόπο που το αθηναϊκό του "ξαδερφάκι" ταυτίστηκε με τον "καραμανλισμό". Το Σάλτσμπουργκ με πληθυσμό όσο και η Πάτρα προσφέρει ένα σύστημα αξιοζήλευτο, χωρίς να χρειάζεται (προς το παρόν τουλάχιστον) να καταφύγει σε βαριές μετατροπές του κέντρου του. Αυτά που ήδη έχουμε καμιά φορά μπορούν να είναι πλεονεκτήματα και όχι βαρίδια.

26 Οκτ 2017

28η Οκτωβρίου: Ναι στο "Όχι"

Επειδή κάποιες φορές που γκρινιάζουμε καίγονται και τα χλωρά μαζί με τα ξερά, ας τονίσουμε μερικά πράγματα που ίσως βοηθήσουν να πάψουμε να αισθανόμαστε αχρείαστες ενοχές για τη σαββατιάτικη επέτειο.

Δεν χρειάζεται, για παράδειγμα, να αναπαράγουμε τον μύθο ότι η χώρα μας είναι η μόνη με πολλαπλές εθνικές επετείους. Πολλές άλλες, κι όχι μόνο νοτιοευρωπαϊκές, έχουν 2 ή και περισσότερες εθνικές γιορτές. Εδώ που βρίσκομαι - Κροατία - τώρα έχουν τρεις (κρατική υπόσταση, ανεξαρτησία, λήξη πατριωτικού πολέμου) και επιπλέον μια αργία αντιφασιστικού αγώνα - χωριστή μέρα, επιπροσθέτως της Πρωτομαγιάς.

Δεν μπορούμε επίσης να ισχυριζόμαστε ότι δεν υπάρχουν αλλού παιδικές/νεανικές παρελάσεις (το κάνουν για παράδειγμα οι ψυχροί Νορβηγοί, τον Μάιο που μπορούν) ή ότι δεν επιδεικνύεται η πολεμική μηχανή (στο Παρίσι είδαμε μέχρι και στα προεόρτια της μεγάλης 14ης Ιουλίου). Το να γίνουν αλλαγές στο τελετουργικό για να ξεφύγουμε από "τα ίδια και τα ίδια" - ή το να μην καπηλεύονται συγκεκριμένοι χώροι πατριωτισμό και αντίσταση - είναι σοβαρές αλλά διαφορετικές συζητήσεις.

Τέλος, ακούω συχνά αφ' υψηλού ξίνισμα για το ότι γιορτάζουμε την είσοδο στον πόλεμο κι όχι τη λήξη αυτού. Αν σκεφτούμε το πώς ήμασταν στη λήξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου - ήδη σε εμφύλιες συρράξεις που κράτησαν ακόμη 5 χρόνια σχεδόν - καλώς κάνουμε και δεν γιορτάζουμε τη λήξη. Η έναρξη ήταν μια σπάνια εκδήλωση ενότητας: τόσο πολιτικής (κομμουνιστές να δηλώνουν δημόσια στήριξη σε έναν αυταρχικό, αντικομμουνιστή πρωθυπουργό που επέβαλε φασιστικούς συμβολισμούς) όσο και εθνικής, μια και ήταν ο πόλεμος στον οποίο παλιά και νέα Ελλάδα (mainlanders και πρόσφυγες, χριστιανοί και μη) έδωσαν σώματα και πνεύματα.

Το δε "Όχι" ως σύνθημα-εύρημα είναι αληθινά λιτό, συμπυκνωμένο, μέχρι και ελκυστικό, όπως διαπιστώνω από ξένους φίλους που δείχνουν γνήσιο θαυμασμό μαθαίνοντας για τον συμβολισμό του (για να μην αναφέρουμε πόσο συγκίνησε η σύγχρονη, μακιαβελική όσο και αποτελεσματική, επίκλησή του το καλοκαίρι του 2015).

Δεν μου λέει συνεπώς και πολλά το ότι η Βρετανία - όπου επίσης έζησα παλιότερα, σημείο αναφοράς ως "πρότυπο (!) χώρας εξωτερικού" για δεκάδες χιλιάδες συμπατριώτες - δεν έχει εθνικές γιορτές και παρελάσεις κι άρματα. Ο καθένας και τα δικά του - ακόμη κι αν ήμασταν Ηνωμένες Πολιτείες Ευρώπης δεν θα καταργείτο η διαφορετικότητα. Ένα μόνο δεν θα με πείραζε να μιμηθούμε, εν προκειμένω, από τους Βρετανούς (και άλλους - για την ακρίβεια να το επαναφέρουμε, μια και το κάναμε παλιότερα): τη μεταφορά των αργιών στην κοντινότερη Παρασκευή ή Δευτέρα!

Εικόνα: "Πορεία προς το μέτωπο", Ουμβέρτος Αργυρός


12 Οκτ 2017

Ραντεβού στα Pustoselina

Όποιος αποφασίσει να περάσει λίγο καιρό σε πρώην γιουγκοσλαβικές χώρες, καλό θα είναι να ενημερωθεί για μερικές μικρές λεπτομέρειες, που -όσο κι αν δεν τους φαίνονται- μπορούν να προστατέψουν το νευρικό του σύστημα και την υγεία του εν γένει.

Στις νότιες σλαβικές γλώσσες -και κυρίως στη σερβική, κροατική και συναφείς στις οποίες έχω εκτεθεί περισσότερο- υπάρχουν συγκεκριμένες λέξεις που θα σας θυμίσουν γνώριμες δικές μας. Δεν εννοώ τα δάνεια από την ελληνική που πέρασαν με διάφορους τρόπους -κυρίως μέσω της εκκλησίας- στον ευρύτερο βαλκανικό χώρο. Είναι πραγματικά όμορφο να βλέπεις και να ακούς για το προϊόν που είναι jeftino (γέφτινο = φθηνό ή "ευθηνό") ή το λουλούδι με το υπέροχο miris (μίρις = άρωμα, μυρωδιά, από το ρήμα mirisati που σημαίνει, φυσικά, "μυρίζω").

Ωστόσο οι λέξεις που έχω στο μυαλό μου για τη σημερινή ανάρτηση κάθε άλλο παρά ευχάριστες και γενικής χρήσης είναι. Στο ελληνικό τους άκουσμα τουλάχιστον - στην (σερβο)κροατική είναι μια χαρά καθημερινές λέξεις οι περισσότερες. Ενίοτε και ποιητικές.

Τα συνηθέστερά τους γράμματα είναι τα Κ, Μ και Π (στα ελληνικά). Ξεκινάμε αλφαβητικά συναντώντας μπροστά μας (και όχι ξωπίσω) τη λέξη kolo. Σημαίνει κύκλος ή ρόδα, ενώ kolica (κόλιτσα) είναι το καροτσάκι του σουπερμάρκετ. Παραμένοντας στα τροχήλατα, αξίζει να αναφέρουμε και την karijola (καριόλα), δηλαδή χειράμαξα, ιταλική λέξη πολιτογραφημένη και στα σλάβικα λόγω των βενετσιάνικων επιρροών - στις οποίες θα πρέπει να εντάξουμε και τη škatula, συγγενή με το ιταλικό "σκάτολα" που σημαίνει κουτάκι.

Φτάνοντας στο Μ, θα δούμε ένα γνώριμο τοπωνύμιο σε όσους προσγειώνονταν στο Ζάγκρεμπ μέχρι τα πρόσφατα εγκαίνια του νέου αεροδρομίου, οπότε και άλλαξε η συντομότερη διαδρομή. Η Mlaka είναι ο βάλτος ή παρόμοια περιοχή με λιμνάζον νερό - συνηθισμένο φαινόμενο στον κάμπο γύρω από το ποτάμι, τόσο ώστε να χρειάζονται διευκρινιστικοί προσδιορισμοί, όπως Velika, δηλ. μεγάλη Mlaka.

Τρομακτικότερη είναι η άλλη λέξη από Μ, η φοβερή και τρομερή αστραπή που, στα κροατικά, λέγεται munja. Προφέρεται μούνια - ευτυχώς, οι κροάτες τονίζουν τις περισσότερες λέξεις στην πρώτη συλλαβή και μειώνεται το σοκ.

Πραγματική πανδαισία (ναι, παρήχηση κάνω) αποτελούν οι λέξεις από Π. Η ευκολότερα αναγνωρίσιμη είναι στα ράφια των μπακάλικων, όπου αποκλείεται να μη συναντήσεις το πανταχού παρόν papar (πάπαρ), πιπέρι δηλαδή. Δεδομένης της υψηλής συγκέντρωσης (ειδικά στο παρελθόν) σλαβικών τοπωνυμίων στην Πελοπόννησο, νομίζω ότι βρήκα επιτέλους την ετυμολογία του πασίγνωστου (στους Αρκάδες) χωριού Πάπαρη.

Τα δύσκολα αρχίζουν με τα απανωτά ρήματα όπως pucati (πούτσατι = πυροβολώ), pustiti (πούστιτι = αφήνω) και pušiti (πούσιτι, με παχύ το σίγμα να γεμίζει το στόμα σου = καπνίζω). Οι λέξεις αυτές και κυρίως τα παράγωγά τους μπορούν να σε κάνουν να κοκκινίζεις από ντροπή ή να γελάς ασταμάτητα, με αποκορύφωμα τον αγαπημένο μου δρόμο στη γειτονιά μου, ονόματι Pustoselina (Πουστοσέλινα = οδός του Έρημου Χωριού).

Χωρίς σχολιασμό θα προσθέσουμε και την putovnica (πουτόβνιτσα = διαβατήριο), την priča (πρίτσα = ιστορία), το ρήμα prići (πρίτσι = πλησιάζω) και -last but not least- τη λέξη για αυτόν που έχει πρόσωπο σκύλου (ναι, έχουν και τέτοια ή μάλλον τέτοιους εδώ), που για κάποιο διεστραμμένο λόγο αποφάσισαν να τον αποκαλούν psoglavac - όπερ προφέρεται "ψόγκλαβατς".

Ουσιαστικά κάπου εδώ τελειώσαμε, αν και είμαι σίγουρος ότι υπάρχουν κι άλλα, που ακόμη η σχετικά φτωχή μου γνώση δεν τα συμπεριλαμβάνει. Αφήνω για το τέλος μια μικρή ειδική κατηγορία, που προκύπτει από την τάση αυτών των γλωσσών να στριμώχνουν πολλά σύμφωνα μαζί, κάτι που στην Ελλάδα το ακούμε μόνο σε βόρειες διαλέκτους. Θα ακούσουμε λοιπόν για την kći ή κ'τσή, που δεν σημαίνει κάποιον απαξιωτικό χαρακτηρισμό αλλά μεταφράζεται ως κόρη. Η μέλισσα γράφεται pcela και προφέρεται π'τσέλα, ενώ αν έχετε αμφιβολίες για το πόσο αστεία μπορεί να είναι τα ακούσματά μου, σημειώστε και τη λέξη sumnja, που προφέρεται "σούμ'νια" και δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά ...αμφιβολία.


9 Οκτ 2017

Μουσική γαλήνη

Το κορίτσι φέρνει νερό κι ο Ιβάνκο την ακολουθεί, σέρνεται "σαν τον μύρτο". Εκείνη του λέει να φέρει νερό μόνος του και να τη βρει στον κήπο, κι εκείνος παραπονιέται ότι δεν τον πότισε και δεν τον σεβάστηκε. 

Το όνομα της κοπέλας είναι Χάλια αλλά δεν είναι καθόλου "χάλια" το διαδεδομένο, ελληνικό εν τέλει Γαλήνη (ή Γκαλίνα). 

Κι αν η μελωδία φαίνεται γνώριμη, μήπως πρέπει να το αποδώσουμε αυτό στις σοβιετικές επιρροές ενός μέρους των ελληνικών ακουσμάτων της παιδικής ηλικίας; 

"Νέσε Χάλια βόντου", ένα μουσικό takeaway από πρόσφατα ταξίδια.


1 Οκτ 2017

Αμηχανία, παλιά όσο και η εθνογένεση

Κάθε εθνική ανεξαρτητοποίηση, από τις πάμπολλες που έζησε η ανθρωπότητα τους τελευταίους αιώνες, είναι μια δυναμική ενέργεια με πολλά πρόσωπα. Είναι διαταραχή του status quo και συνοδεύεται με απόσχιση από κάποιο μεγαλύτερο κράτος. Δεν συμβαίνει στο κενό, ούτε με παρθενογένεση. Μιλάμε για nation-building: το νέο έθνος-κράτος συγκροτείται από πολίτες που αποκτούν νέα ταυτότητα σε βάρος μιας παλιάς.

Οι βασικοί εκφραστές της παλιάς ταυτότητας δεν είναι πάντα καταπιεστικές αυτοκρατορίες ή αποικιοκρατικές δυνάμεις. Συχνά είναι πολυεθν(οτ)ικά κράτη. Μειονότητες σε μια περιοχή μπορεί να επιθυμήσουν την ανεξαρτησία ως ενδιάμεσο βήμα για την ένωση με μια μητέρα πατρίδα, αν υπάρχει, ή να δημιουργήσουν τη δική τους.

Οι κυρίαρχοι και το εκάστοτε κατεστημένο αντιδρούν αρνητικά. "Ιερές" ή ανίερες συμμαχίες προσπαθούν να καταπνίξουν εξεγέρσεις αλλά και απλούστερες -ενίοτε και μη βίαιες- εκδηλώσεις. Same old story. Και ταυτόχρονα, ξεχωριστή η κάθε περίπτωση. Αδύνατο να συμφωνήσει ολόκληρη η "πολιτισμένη ανθρωπότητα" με τον ίδιο τρόπο που αποφάνθηκε για τον ναζισμό.

Ο χρόνος είναι αυτός που γιατρεύει. Διακόσια σχεδόν χρόνια μετά το '21 κανείς δεν θα ισχυριστεί ότι κακώς ξεσηκώθηκαν οι Ρωμιοί κατά των Οθωμανών. Δεν ήταν καθόλου δεδομένη αυτή η σύμπνοια όταν ξέσπασαν οι επαναστάσεις. Η κοινή γνώμη συγκινήθηκε με Χίο και Μεσολόγγι -κάτι σαν τη Σρεμπρενίτσα της εποχής. Οι σφαγές επισκίασαν την αρχική έκπληξη για τους Έλληνες και τις μομφές για αυτούς που τους ξεσήκωσαν - που σε πολλές περιπτώσεις (π.χ. ναυτικά νησιά) ήταν οι ευνοημένοι με προνόμια, κάθε άλλο παρά σκιαγμένοι από φοβέρα, πλακωμένοι από σκλαβιά.

Δεν μπορώ παρά να είμαι αμήχανος απέναντι στη σπουδή αρκετών συμπατριωτών να μας πείσουν ότι οι καταλανικές κινήσεις είναι καταδικαστέες για μια σειρά "λόγων", τους οποίους βολικά ξεχνάμε όποτε δεν συμφέρει. Είναι παρόμοια η αμηχανία με αυτήν του 1999, οπότε το ελληνικό κράτος άγαρμπα διόρθωσε την πρώτη αγαρμποσύνη: η απάντηση στην εξωτερική παραπολιτική των Ναξάκηδων, που φυγάδευαν τον ηγέτη κινήματος αυτοδιάθεσης, ήταν μια πολύ βολική λοξοδρόμηση αυτοκινήτου στην Κένυα.

Ακριβώς επειδή υπάρχουν σκοπιμότητες και εθνικά συμφέροντα αντί για εθνικά "δίκαια" (όπως εδώ και πάνω από αιώνα μάς είχε πει ένας μεγάλος), αλλά και απο σεβασμό στα γεγονότα που μάθαμε να τιμάμε (την παλιγγενεσία αλλά και τις τοπικές αυτονομίες -πετυχημένες και μη- όπως και τους αγώνες ομοεθνών μας που χαρακτηρίστηκαν "τρομοκρατία") θα ήθελα να είμαστε όλοι λίγο πιο μαζεμένοι στις απόλυτες βεβαιότητές μας. Είτε με βελούδινα διαζύγια είτε συνηθέστερα με πολέμους και εθνοκαθάρσεις, εν τέλει θα τείνει να έρχεται η αυτοδιάθεση, άπαξ και ζητείται.


15 Σεπ 2017

Οικοφοβία, Σαντορίνη και ποδόσφαιρο

Το εξαιρετικό κείμενο του Νίνο Ράσπουντιτς στην κροατική εφημερίδα Večernji List μου έμαθε μια καινούργια ελληνοπρεπή λέξη. Με προβλημάτισε επίσης, γιατί αναγνώρισα και στον εαυτό μου αυτήν την τάση, την αντιρροπιστική όπως την έχουν περιγράψει: να κακολογώ τα οικεία μου από φόβο μήπως παρασυρθώ στις υπερβολές του πατριωτισμού.

Την οικοφοβία μπορούμε να την εντοπίσουμε σε πολλά. Προσωπικά τη βλέπω ακόμη και στην προτίμησή μου να προτείνω εκδρομή ή περίπατο όταν οι συνθήκες επιβάλλουν cocooning. Πηγαίνοντας παραπέρα από τις δικές μου ιδιοτροπίες πάντως, έχω αρκετά παραδείγματα εκδηλώσεων αποστροφής ή και άρνησης των καταβολών μας. Το συναντώ σε αρκετούς που κάποτε βαφτίστηκαν αλλά σήμερα δηλώνουν άθεοι ή αγνωστικιστές και -παρόλο που παρεξηγούνται αν δεν τους ευχηθείς στη γιορτή του Αγίου τους, ή κραυγάζουν "Παναγίτσα μου" όποτε αισθάνονται έκπληξη ή κίνδυνο- δεν χάνουν ευκαιρία να είναι εξαιρετικά οξείς με σύμβολα ή λειτουργούς της "πρώην" δικής τους θρησκευτικής κουλτούρας. Στους πολλούς που (συχνά από απλή άγνοια και ευκολία) γκρινιάζουν για το πόσο χάλια είναι τα πράγματα στη χώρα τους (μας), αλλά και στους λίγους τύπου Helsinki Watch που παρεξηγούνται δημόσια όποτε ένας Έλληνας αποκαλέσει Σλαβομακεδόνα, και όχι Μακεδόνα σκέτο, τον πολίτη της πΓΔΜ. 

"Οικοφοβική" χαρακτηρίζει ο Ράσπουντιτς τη σπουδή των Lidl (και Danone, Nestle κ.ά.) να αφαιρέσουν τους σταυρούς από τον τρούλο σαντορινιώτικης εκκλησίας. "Τι είναι ο τρούλος της εκκλησίας χωρίς τον σταυρό στην κορυφή του; Γι' αυτόν άλλωστε και φτιάχτηκε", επισημαίνει - προσθέτοντας ότι στις "εβδομάδες ανατολής" της η αλυσίδα καταστημάτων δεν είχε κανένα πρόβλημα να απεικονίσει τρούλο τεμένους με ημισέληνο (δείτε και τη φωτό στο τέλος). "Ο χριστιανός, βουδιστής ή άθεος θα ήταν εντελώς ηλίθιος αν αυτή η συσκευασία τον εμπόδιζε να αγοράσει ραχάτ-λουκούμ ή ρεβύθια, και δεν μπορώ να φανταστώ μουσουλμάνο να ενοχλείται από μια αυθεντική φωτογραφία του ομορφότερου παραθαλάσσιου οικισμού στη συσκευασία ελληνικού γιαουρτιού", σημειώνει ο αρθρογράφος, που δεν παραλείπει να αναφερθεί και στις σχετικές δηλώσεις του -καθολικού- αρχιεπισκόπου (καρδιναλίου) της Πράγας.

Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι ο ντόρος έγινε στο πλαίσιο της γερμανικής προεκλογικής εκστρατείας, αλλά στην Ευρώπη των 28 (προσεχώς 27) όλο και κάπου γίνονται κάποιου είδους εκλογές τουλάχιστον μια φορά το τρίμηνο. Το ζήτημα της υποχώρησης απέναντι στον παραλογισμό με είχε πρωτοαπασχολήσει στην πρώτη έκδοση του μπλογκ πριν 11 χρόνια - εδώ, μια σχετικά πρόσφατη αναπαραγωγή εκείνου του άρθρου. Είναι ο ορισμός της τρομοκρατίας, είχα γράψει, αυτή η αυτολογοκρισία: από τον τρόμο μήπως στην μπουμπουνίσουν οι πάσης φύσεως (όχι απαραίτητα θρησκευτικοί) "αλλαχουαχμπάρ" γίνεσαι βασιλικότερος του βασιλέως στο να μην προσβάλλεις. Περιστατικά όπως η γελοιότητα της άλλης αλυσίδας σουπερμάρκετ, Aldi, υπάλληλος της οποίας αρνήθηκε να πουλήσει αλκοόλ και προστατεύτηκε από τον εργοδότη του -αντί να τον στείλουν σπιτάκι του που αρνήθηκε να εξυπηρετήσει πελάτη- μπορούν, αθροιζόμενα, να κεφαλαιοποιηθούν πολιτικά, από δυνάμεις που ολοένα εκμεταλλεύονται την απήχηση που έχει η ωμότητα όταν εμφανίζεται ως ευθύτητα. Και δυστυχώς προστίθενται σε διάφορα άλλα πρόσφατα "αυτονόητα", που όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και διεθνώς μας προτρέπουν να τα συνηθίσουμε. Όπως την απαγόρευση μετακίνησης οπαδών σε εκτός έδρας αγώνες, εξαιτίας της οποίας το ελληνικότατο επώνυμό μου φόβισε τους υπεύθυνους της NK Rijeka, με αποτέλεσμα να αρνηθούν να μου εκδώσουν εισιτήριο για τον αγώνα με τον Ολυμπιακό - από φόβο μήπως, ξερωγώ, αναγνωρίσουν το ελληνικό μου αξάν την ώρα που θα σχολιάζω, με πολύ ηπιότερο τρόπο από όσο οι ίδιοι οι αυστηροί Κροάτες, τα χάλια της ομάδας τους (μέχρι και από την ΑΕΚ έχασε χθες).


1 Αυγ 2017

Η J.K. Rowling και η Κόρινθος - μέρος 2ο και τελευταίο

Πολύ λίγοι γνωρίζουν ότι Η Κρήνη Της Καλοτυχίας, η ιστορία της J.K. Rowling στην οποία αναφέρεται η πρόσφατη ανάρτηση (που κατά σύμπτωση ήταν επετειακή, μια και όταν δημοσιεύτηκε είχαμε 20 χρόνια από την εμφάνιση του Χάρι Πότερ, της ίδιας συγγραφέως) έχει βραβευθεί σε κορινθιακό διαγωνισμό λογοτεχνίας.

Όχι αυτούσια βέβαια. Ο τίτλος του βραβευμένου διηγήματος είναι "Ο Καθρέπτης Της Επιθυμίας". Η αρχή είναι απαράλλαχτη: "Στην κορυφή ενός λόφου", εκεί διαδραματίζονται όλα και πάλι. Οι τρεις γυναίκες και ο άτυχος ιππότης καταφέρνουν να μπουν στον προστατευμένο χώρο της ελπίδας, μέσα στον οποίον συναντούν διαδοχικά τα τρία μηνύματα, που τις οδηγούν στη συνειδητοποίηση της αλήθειας (και φυσικά τη μία από τις τρεις τους σε σχέση ζωής με τον άντρα που "μπλέχτηκε" στην περιπέτεια). 

Τι κι αν τα ονόματα είναι αλλαγμένα; Τι κι αν η κρήνη έγινε καθρέπτης; Το διήγημα της καλής συγγραφέως κατάφερε να εμπνεύσει τόσο φανερά έναν συνάνθρωπό μας, που από τον ενθουσιασμό του ξέχασε να δώσει τη δέουσα επιμέλεια στις μικρολεπτομέρειες. Έτσι, ενώ στις τρεις προστακτικές το "δώστε" έπρεπε να αλλάξει σε "δείξτε", στη διασκευή τροποποιήθηκαν μόνον οι δύο - η αρχική πέτρα έγινε βράχος, αλλά συνέχισε να λέει "δώστε", καταφέροντας έτσι ένα μικρό πλήγμα στο τέμπο της αφήγησης.

Κάπου εδώ όμως η περιπαικτική "λογοτεχνική ανάλυση" πρέπει να τελειώσει. Δεδομένου ότι ο διαγωνισμός έλαβε χώρα το 2017, είναι σαφές ότι ο αντιγραφέας δεν είναι η Rowling. Εξίσου σαφές είναι ότι δεν τίθεται ανυπέρβλητο θέμα υλικής φύσεως: η συγγραφέας θεωρώ απίθανο να κινηθεί νομικά για κλοπή πνευματικής ιδιοκτησίας, ενώ το μόνο έως τώρα χρηματικό όφελος του διασκευαστή είναι τα 100 ευρώ του βραβείου - δεν θα φτωχύνει αν τα επιστρέψει.

Φυσικά, οφείλει να τα επιστρέψει. Εφόσον δεν γίνει αυτό οικειοθελώς από τον αντιγραφέα ή την οικογένειά του, οι διοργανωτές του διαγωνισμού μπορούν και πρέπει να περάσουν οι ίδιοι το μήνυμα, ότι η λογοκλοπή δεν μπορεί να επιβραβεύεται. Ειδικά από τη στιγμή που πρόκειται για μαθητικό διαγωνισμό - κι εφόσον οι εκπαιδευτικοί (που απαρτίζουν στο σύνολό της την επταμελή κριτική επιτροπή) θέλουν να προκρίνουν, μεταξύ των άλλων αρετών ενός αναδυόμενου λογοτέχνη, και την πρωτοτυπία. (Παρέλειψαν βέβαια να συμπεριλάβουν τον σχετικό όρο στην προκήρυξη του διαγωνισμού - πρωτότυπες συμμετοχές και μόνο - αλλά θα έπρεπε να είναι αυτονόητος.)

Είναι απορίας άξιο, πάντως, πώς ούτε ένας από τους επτά φιλολόγους που αξιολόγησαν τα κείμενα δεν διαπίστωσε την ομοιότητα. Ίσως να έχει κατακλυστεί με κείμενα ο κόσμος. Ίσως, πάλι, να σνομπάρουν τα έργα της Rowling ή να την αποφεύγουν συνειδητά, επειδή κάποιοι θρησκόληπτοι θεωρούν ότι ο Χάρι Πότερ "προτρέπει τα παιδιά στον σατανισμό". Εικασίες μπορεί να γίνουν πολλές - το μόνο βέβαιο είναι ότι ο επόμενος διαγωνισμός θα πρέπει να γίνει πιο προσεκτικά. Καλό θα ήταν να αναζητηθεί και συμμετοχή στην επιτροπή μελών από διαφορετικούς νομούς - μια ορθή πρακτική που συμβάλει σε ανοιχτότερη κρίση και "έξωθεν καλή μαρτυρία". 

Πριν όμως φτιάξουν το αύριο, ας αποκαταστήσουν οι διοργανωτές το σήμερα. Πριν αρκετό καιρό (πολύ πριν την πρώτη ανάρτηση) επισημάναμε το περιστατικό σε μέλος της επιτροπής, ωστόσο έως τώρα δεν έχουμε αντιληφθεί κάποια πραγματική επανόρθωση. Τα γραπτά, και τα διαδικτυακά, προς το παρόν μένουν τα ίδια. Η (όχι και τόσο) "πολυτελής έκδοση" που διαφημίστηκε από τους διοργανωτές δεν ανακλήθηκε - ξεκινά με το κλεψιμέικο κείμενο και την ένδειξη "πρώτο βραβείο". Επίσης, η τελετή βράβευσης παραμένει ανεβασμένη στο YouTube και συμπεριλαμβάνει ανάγνωση του επίμαχου κειμένου. 

Η εξήγηση που μας δόθηκε, προφορικά, για την αποφυγή κάθε επανορθωτικής δημοσίευσης είναι ότι η Κορινθία αποτελεί "μικρό χωριό" και συνεπώς καλό είναι να αποφεύγεται η "στοχοποίηση". Σκοπίμως όμως το μόνο όνομα που αναφέρεται στις δύο αναρτήσεις (την πρώτη και την τωρινή) είναι αυτό της J.K. Rowling (ΟΚ, και του Χάρι Πότερ). Ακριβώς επειδή σε προσωπικό επίπεδο οι εμπλεκόμενοι ("υπεύθυνοι") μάς αφήνουν παγερά αδιάφορους. Μας ενδιαφέρουν μόνο αυτοί που -αφελώς ίσως- δοκιμάζουν τις δυνάμεις τους σε άμιλλα, που ελπίζουν ότι δεν είναι στημένη. Αν οι διοργανωτές νοιάζονται κι εκείνοι για την ποιότητα του συναγωνισμού, θα αναγνωρίσουν ότι για το περιστατικό αυτό η μόνη ενδεδειγμένη αντιμετώπιση θα ήταν η θαρραλέα, λιγόλογη αλλά αποφασιστική δημόσια αναγνώριση του λάθους (έστω και με τη μορφή "ορθής επανάληψης"). 

Και για έναν ακόμη λόγο: επειδή γνωριζόμαστε και δεν ωφελεί να κρυβόμαστε - κι ας επέμεναν κάποιοι να μας αντιμετωπίζουν, επί δέκα χρόνια και έως την τελευταία ώρα, σαν ξένους. Και θα έπρεπε σε αυτούς τους κάποιους "να τους κόβει", τόσο δα, και να μην πιστεύουν ότι θα εξασφαλίσουν τη σιωπή μας με αστείες αντιπροτάσεις, όπως το να βραβευθεί με βραβείο 30 ευρώ το (επιλαχόν) παιδί μας, σε αντιστάθμισμα της ανεπιβεβαίωτης (ακόμη) αφαίρεσης του επάθλου από τον τύποις νικητή. Η πρόταση αυτή έγινε, όλως τυχαίως, μία μέρα μετά την πρώτη ανάρτηση. 

Φυσικά η απάντηση από αυτές τις γραμμές είναι μία και μόνη: σε όποιον περισσεύουν 30 ή 100 ευρώ, ας τα διαθέσει για να καλύψει κάποια εκπαιδευτική, περιβαλλοντική ή άλλη κοινωνική ανάγκη. Η κόσμια απάντηση - μην περιμένετε να διαβάσετε και κάποια άλλη εδώ. Goodnight, Corinthia/Greece, and good luck.



25 Ιουλ 2017

Από τη Τζαμάικα στη Χονολουλού

Ο θάνατος του Γιάννη Καλατζή ήρθε πρόσφατα, μετά από σχεδόν σαράντα χρόνια απουσίας από το προσκήνιο: για πάνω από τη μισή του ζωή ήταν ένας θρύλος, χτισμένος σε μια χρυσή δεκαετία επιτυχιών. Ακούγοντας πολλά από τα χαρακτηριστικά του τραγούδια περίπου σε infinite loop στη διάρκεια του οδικού ταξιδιού μου διαμέσου των Βαλκανίων -χάρη σε έναν youtube-to-mp3 converter και σε δύο άλμπουμ που μου έστειλε ένας φίλος- συντρόφευσα την οδήγηση και τις αναμονές στα σύνορα με τον ήχο των παιδικών μου χρόνων. Στην πόλη και στο νησί, τα ακούσματα αυτά κυριάρχησαν μέχρι περίπου το '80, τα καλύτερά τους τα τραγουδούσαμε σε παρέες μέχρι πολύ αργότερα, με συνοδεία μπουζουκιού ή κιθάρας που έπαιζαν οι πιο φιλόμουσοι για να φαλτσοτραγουδάμε εμείς οι υπόλοιποι. Το ξεκίνημα και η έκρηξη όμως έγιναν σε μια νωρίτερη και αμφιλεγόμενη εποχή και όχι στην κατά κυριολεξία μεταπολίτευση με την οποία κάποιοι τα συνδέουν.

Πραγματικά, αυτό το γύρισμα της ελληνόφωνης λαϊκής μουσικής, τα εγκαίνια της "ποπ με μπουζούκι" - που είθισται να ονομάζεται "ελαφρολαϊκή" - έγιναν γύρω στη χρονιά της γέννησής μου, με Πλέσσα, Λοΐζο, Κουγιουμτζή, Λευτέρη Παπαδόπουλο και αρκετούς ακόμη δημιουργούς. Αυτοί,συνέθεταν και στιχουργούσαν προς δόξαν των ερμηνευτών, που συχνά ήξεραν να παίζουν κάποιο όργανο αλλά καθιερώνονταν πρωτίστως ως τραγουδιστές και πολύ σπάνια ως τραγουδοποιοί. Το μπουζούκι είχε μπει στα σαλόνια από εποχής Χιώτη και το υποκοσμικό ρεμπέτικο είχε από καιρό δώσει τη θέση του στο καθαρόαιμο λαϊκό του πόνου, της πτωχής τιμιότητας και των δυνατών παθών. Η Ελλάδα όμως άλλαζε, αστικοποιόταν κι αποκτούσε τηλεοράσεις κι άλλες ηλεκτρικές συσκευές στα διαμερίσματα των πόλεων. Η αλματώδης αύξηση του ΑΕΠ και η ανακοπή του μεταναστευτικού ρεύματος, τον καιρό που εξηλεκτρίζονταν και τα τελευταία χωριά, έκαναν τον κόσμο να θέλει λιγότερη κλάψα Καζαντζίδη και κάτι πιο χαρωπό από την Πόλυ Πάνου και πιο μοντέρνο από τον Γαβαλά με το χοντρό σκελετό στα γυαλιά.

Η δικτατορία των συνταγματαρχών, που ανέλαβε μετά το '67 και λίγο πριν αυτή τη μουσική στροφή, είχε κάθε λόγο να χαρεί με μια απολιτίκ κι ανώδυνη εκδοχή του λαϊκού, που να μιλάει για γοργόνες στ' ακρογιάλι και αγάλματα με φωνή - αντί για τη μελοποίηση ηρωϊκών και δυνάμει ανατρεπτικών ποιημάτων των μεγάλων μας λογοτεχνών. Σε αυτό το win-win είναι εύκολο αλλά και άδικο να αναφέρεται κανείς εκ των υστέρων σε "χουντικό" ελαφρολαϊκό. Η αποχουντοποίηση όπως ξέρουμε συνοδεύτηκε από έντονα υπονοούμενα εναντίον οποιουδήποτε δεν μπορούσε να καυχηθεί για ενεργή αντίσταση κατά του καθεστώτος - δηλαδή της σιωπηρής πλειοψηφίας που αποδέχθηκε, ανέχθηκε ή απλά επιβίωσε και σε καμία περίπτωση δεν τόλμησε έστω να βγάλει γλώσσα - με εξαίρεση κάτι μέρες τον Νοέμβρη του '73 και μαζικά μετά την πτώση της δρυός. Άνθρωποι που συνέχισαν να εργάζονται και δεν παραιτήθηκαν ηρωικά κρίνονταν εκ προοιμίου ως μειωμένων δημοκρατικών διαπιστευτηρίων. Οι πιο θρασείς ή/και καλύτερα δικτυωμένοι μπορούσαν να επιδείξουν μια ιστορία που να αποδείκνυε τη δική τους αντιχουντική πινελιά, κι ας μην πέρασαν ούτε απέξω από το ΕΑΤ-ΕΣΑ - ενώ δεν έλειψαν και τα παραδείγματα ξεδιάντροπων υποκριτών, π.χ. "καρφιών" προς τη χούντα ή τους προστάτες της, ή ένθερμων υποστηρικτών των Ναι στα δημοψηφίσματα και της διαγραφής των αγροτικών χρεών, που αργότερα ανέβηκαν στο άρμα του δημοκρατικού τόξου, με πιο πολυάριθμους τους χουντοπασοκικούς.

Δεν μπορώ να ξέρω αν η εξαφάνιση του Καλατζή* και άλλων ομοειδών από τα φώτα της δημοσιότητας μετά το 1974 οφείλεται μόνο σε αυτή την ταύτιση/ρετσινιά ή και σε άλλους λόγους - συμπεριλαμβανομένου του κορεσμού. Δεν είμαι επίσης σε θέση να κρίνω αν αυτά τα ακούσματα με συγκινούν μόνο επειδή συνδέονται με τα "τρυφερά" χρόνια ή αν υπάρχει κάποια αντικειμενική μουσική αξία σε αυτά. Ομολογώ ότι δεν μπορώ να ξεχωρίσω αν κάποια τραγούδια ερμηνεύτηκαν από τον Καλατζή, τον Κόκοτα ή τον Βιολάρη - μου φαίνονται "όλοι ίδιοι", με την προφανή εξαίρεση του Πουλόπουλου και μερικών ακόμη. Αυτό το νεφέλωμα των αναμνήσεων ήταν ένα άτυπο σάουντρακ του μυαλού, τον καιρό (2004-2006) που έγραφα το πρώτο μου μυθιστόρημα - μια ιστορία που αναφέρεται στο Τάμα του Έθνους και το Ασανσέρ της Σμύρνης αλλά στην πραγματικότητα ήταν μια προσπάθεια να περιγράψω αυτό που φανταζόμουν ως υπόβαθρο στην πολυσυζητημένη αλλά ακόμη τόσο άγνωστη σε μας (generation X και νεώτερους) εποχή της ελληνικής μουσικής στροφής.

*Ως υστερόγραφο θα αναφερθώ στην ταφόπλακα του συγκεκριμένου καλλιτέχνη, όχι την πρόσφατη κυριολεκτική αλλά τη μουσική, που ήρθε το 1978 όταν ο Καρβέλας μελοποίησε τη Χονολουλού, στιχούργημα μιας δημοσιογράφου της Απογευματινής. Παρασάγγες κατώτερο τραγούδι από τη Τζαμάικα.


15 Ιουλ 2017

Καλοκαιρινά μουσικά

Μια και οι εξελίξεις των τελευταίων ετών έχουν κάνει δύσκολη -περισσότερο από όσο ήδη ήταν- τη διεξαγωγή συναυλιών από μεγάλα ονόματα της ποπ/ροκ σκηνής, και ίσως για μια σειρά ακόμη λόγους που δεν μου είναι σαφείς εδώ στα ξένα, η εμφάνιση του Σαββόπουλου και άλλων καλλιτεχνών στο Καλλιμάρμαρο σε φιλανθρωπική συναυλία τηλεοπτικού σταθμού είναι κάτι σαν γεγονός της χρονιάς. Επιπλέον, έδωσε αφορμή για συζητήσεις επί παντός επιστητού, τις οποίες παρακολουθώ με θαυμασμό από το διαδίκτυο, κυρίως για τα συναισθήματα που βγάζουν στην επιφάνεια -αλλά και για τις χρήσιμες ενίοτε πληροφορίες.

Τον Σαββόπουλο νομίζω ότι τον πρωτοσυνειδητοποίησα γύρω στο '80 ως μέρος μιας συγκεκριμένης αισθητικής, ιδιαίτερα δημοφιλούς από ό,τι φαινόταν αλλά άγνωστης στο παιδικό μου περιβάλλον. Μου είχε κάνει εντύπωση λίγα χρόνια αργότερα στο σχολείο η επιμονή συμμαθήτριας -καλλιεργημένης από τότε, σήμερα είναι φίλη εξ αποστάσεως και διαπρέπει σε ευρωπαϊκά πανεπιστήμια- να συμπεριλάβουμε (σε σχολική εργασία, αν θυμάμαι καλά) τον εκφραστικότερο, αυθεντικότερο και δεν-ξέρω-κι-εγώ-τι-άλλο δημιουργό της ελληνικής μουσικής, όπως τον αποκαλούσε. Μετά βέβαια έγινε household name με συναυλίες όπως αυτή στο ΟΑΚΑ, την εκπομπή "ΖΗΤΩ [ζήτω ή ζητώ] το ελληνικό τραγούδι" και τις ενδιαφέρουσες πολιτικές του περιπλανήσεις (λιγότερο εντυπωσιακές από του Μίκη, που είναι άλλης κλάσης και σε αυτό).

Η αναμενόμενη κριτική για τον "συμβιβασμό" ενός καλλιτέχνη, που μεγαλώνοντας άφηνε πίσω την όποια επαναστατικότητα και έδειχνε να ασπάζεται συντηρητικότερες θέσεις, δεν ήταν κάτι καινούργιο. Ο κουρεμένος Σαββόπουλος απώθησε πολλούς, μπέρδεψε ίσως ακόμα περισσότερους, στο τέλος έφυγε από το προσκήνιο όπως είναι φυσιολογικό, οι νέες εποχές φέρνουν νέες μουσικές. Ωστόσο, με την πρόσφατη αθηναϊκή του εμφάνιση τα πάθη ξαναφούντωσαν. Στην Ελλάδα της κρίσης και στον κόσμο του διαδικτύου αυτό δεν θέλει πολύ να συμβεί. Το ενδιαφέρον ήταν ότι μαζί με τα συνηθισμένα επαναστατικά, εμφανίστηκαν και επικρίσεις για το έργο του -όχι τόσο για το πόσο αρέσει ή όχι (de gustibus κ.λπ.) αλλά για την αυθεντικότητα των δημιουργημάτων του και την ποιότητά του εν γένει. Πολλές αντιρρήσεις συμπυκνώθηκαν σε ένα κείμενο που πιθανότατα διαβάστηκε αρκετά και που ο ίδιος ο συντάκτης του επίτηδες αποκαλεί λίβελλο -αγνοώ αν ο καλλιτέχνης θα ετοιμάσει απάντηση.

Νομίζω ότι για να απαντήσουν στο ερώτημα, αν ο Σαββόπουλος "έκλεψε" (τον Ντύλαν, τον Λούτσιο Ντάλλα, τον Λεό Φερρέ κ.λπ.), αρμοδιότεροι είναι να απαντήσουν μουσικολόγοι και νομικοί. Δεν είμαι τίποτα από τα δύο, ούτε και φαν του "Νιόνιου". Όταν πάντως στις ίδιες κατηγορίες τσουβαλιάζονται επίσημες διασκευές και μιμήσεις ύφους, ψάχνει κανείς να βρει λογοκλοπή και λογοκλοπή δεν βρίσκει.

Είναι κακό πράγμα η διασκευή; Μπορώ να πω ότι σε κάποιες περιπτώσεις αναδεικνύει καλύτερα το πρωτότυπο. Συνειδητοποιώ ότι το Wicked Messenger του Ντύλαν το είχα από παλιά σε βινύλιο, αλλά ο "Άγγελος Εξάγγελος" είναι απείρως πιο ενδιαφέρον τραγούδι όπως αποδίδεται από τον Σαββόπουλο. Κι αν δεν ήταν ο Παλιάτσος με τον Ληστή, ο κουμπάρος μου μπορεί και να μην ήξερε να παίζει τα ακόρντα για να τραγουδάω το All Along The Watchtower σε καλοκαιρινές μουσικές βραδιές.

Κι όσο για τις μιμήσεις, νομίζω όλοι οι δημιουργοί επηρεάζονται και κανείς δεν βγαίνει από καλλιτεχνική παρθενογένεση. Ναι, η Θάλασσα η Μικρή (ή Πικρή;) εντυπωσιάζει λιγότερο όταν ακούσεις το Si Tu T' En Vas, αλλά αντιγραφή δεν το λες. Όταν είσαι ένας Ντύλαν, μαζικά δημοφιλής στη μεγαλύτερη μουσική αγορά του κόσμου (και στη δημοφιλέστερη γλώσσα του πλανήτη), θα επηρεάσεις πολλούς, από τον αγαπημένο μου Springsteen -που στο ξεκίνημά του ήταν ένας από τους πολλούς "νέους Ντύλαν"- έως και έναν ταλαντούχο βορειοελλαδίτη. Ο Σαββόπουλος δεν θα πάρει ποτέ το Νόμπελ, δεν θα γίνει ποτέ Μίκης ή Μάνος, δεν ήταν ποτέ εξαγώγιμος όσο αυτοί οι δύο. Δεν έχω όμως ακόμη πειστεί ότι έχει κάνει κάποιου είδους λογοκλοπή.

Και, ας είμαστε σοβαροί, ούτε οι τιράντες και τα καπέλα (και καλά "του Λούτσιο Ντάλλα") μου λένε τίποτα. Με την ίδια λογική -για να γυρίσω λίγο στον κόσμο του Bruce- και τον μακαρίτη τον Παπάζογλου θα μπορούσαμε να κατηγορήσουμε για αντιγραφή του Steve van Zandt με τα φουλάρια. Ή ότι συνέβη το αντίστροφο, να αντιγράφει δηλαδή ο Little Steven τον δικόν μας. How about that? Άλλωστε, η μόνη τεκμηριωμένη αντιγραφή που αφορά τον Σαββόπουλο (ναι, τον μη εξαγώγιμο) φαίνεται να έχει γίνει εις βάρος του και μάλιστα από το εξωτερικό: πρόκειται για το μουσικό θέμα μιας ιταλικής ταινίας του 1971, πέντε χρόνια μετά από τη Συννεφούλα, την οποία εύκολα αναγνωρίζει κανείς στον "Μαύρο Κουρσάρο" να συνοδεύει την εμφάνιση των Τέρενς Χιλ και Μπαντ Σπένσερ. Διάβασα κάπου ότι ο Σαββόπουλος δεν κινήθηκε νομικά κατά του Ιταλού διασκευαστή, ποιος ξέρει γιατί, άλλωστε είπα ότι δικηγόρος δεν είμαι. Κι ούτε με απασχολούν όλα αυτά, κουβέντα κάνουμε, βλέποντας ότι κάποιοι αρπάζονται και όπου να 'ναι "Τώρα Θα Γίνει Τέξας" όπως απειλούσε κάποτε μια ακόμη ταινία του κωμικού διδύμου.